Πειραιάς

Το λιμάνι είναι παλαιότερο σχεδόν από οτιδήποτε άλλο στην πόλη, και η ιστορία του ως επινείου της Αθήνας ξεκινά με τον Θεμιστοκλή, ο οποίος άρχισε να οχυρώνει τον Πειραιά το 493 π.Χ. Η πόλη ξαναχτίστηκε με το ορθογώνιο σχέδιο του Ιππόδαμου του Μιλήσιου, και τα Μακρά Τείχη (που χτίστηκαν επί Κίμωνα και Περικλή) εξασφάλιζαν τον δρόμο προς την Αθήνα. Η τύχη του λιμανιού, ωστόσο, ακολούθησε εκείνη της Αθήνας, και αφότου ο Σύλλας το κατέστρεψε το 86 π.Χ. ήρθε μια παρακμή που, κατά μία εκτίμηση, κράτησε ίσως δεκαπέντε αιώνες.

Τουλάχιστον από τον 14ο αιώνα ένα κολοσσιαίο μαρμάρινο λιοντάρι στην είσοδο του λιμανιού έδινε στον τόπο το όνομά του (Πόρτο Λεόνε για τους Βενετούς), ώσπου το 1687 ο Φραντσέσκο Μοροζίνι το πήρε ως λάφυρο στη Βενετία. Εκεί στέκεται ακόμη, στο Αρσενάλε, με ρουνικές επιγραφές που πιθανότατα χάραξαν Σκανδιναβοί τον 11ο αιώνα, ενώ ένα αντίγραφο κοιτάζει και πάλι το κεντρικό λιμάνι.

Η σύγχρονη πόλη αναπτύχθηκε μετά τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Αθήνα: ο δήμος ιδρύθηκε το 1835, και ο Πειραιάς εξελίχθηκε σε εμπορικό και βιομηχανικό κέντρο. Οι Μικρασιάτες πρόσφυγες σχεδόν διπλασίασαν τον πληθυσμό του τη δεκαετία του 1920 (από 133.482 το 1920 σε 251.659 το 1928). Ο Βʹ Παγκόσμιος Πόλεμος υπήρξε σοβαρό πλήγμα: τον Απρίλιο του 1941 μια γερμανική αεροπορική επιδρομή χτύπησε το βρετανικό φορτηγό πλοίο Clan Fraser, που ξεφόρτωνε ακόμη εκρηκτικά, και ως το πρωί το λιμάνι είχε υποστεί βαριές ζημιές.

Το κεντρικό λιμάνι (ο Κάνθαρος της αρχαιότητας) δέχεται την εμπορική και την επιβατική κίνηση, και ο Οργανισμός Λιμένος Πειραιώς το περιγράφει ως το μεγαλύτερο επιβατικό λιμάνι της Ευρώπης. Τα πλοία της ακτοπλοΐας φεύγουν από αρκετούς επιβατικούς σταθμούς κατά μήκος των κρηπιδωμάτων, τα κρουαζιερόπλοια δένουν στους δικούς τους σταθμούς, και ένα δωρεάν λεωφορείο μεταφέρει τους επιβάτες μέσα στο λιμάνι.

Η Ζέα, γνωστότερη ως Πασαλιμάνι (όνομα της οθωμανικής εποχής), ήταν το πολεμικό λιμάνι της αρχαίας Αθήνας. Οι τριήρεις φυλάσσονταν σε νεώσοικους, από τους οποίους είκοσι ανασκάφηκαν στην ανατολική πλευρά το 1880, ενώ οι ανασκαφές του 2010 έως 2012 έφεραν στο φως άλλους έξι στα λιμάνια της Ζέας και της Μουνιχίας. Στον κόλπο έγιναν τα αγωνίσματα κολύμβησης των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896, και από τη δεκαετία του 1970 λειτουργεί εδώ μαρίνα (με 670 θέσεις ελλιμενισμού μετά την ανακαίνισή της για τους Αγώνες του 2004). Στην είσοδό της βρίσκεται το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος, και λίγο πιο πέρα το Αρχαιολογικό Μουσείο, γνωστό κυρίως για τα χάλκινα αγάλματα (ανάμεσά τους ένας Απόλλωνας, μια Αθηνά και μια Άρτεμη) που βρήκαν μαζί εργάτες, καθώς έβαζαν αγωγούς κοντά στο λιμάνι, τον Ιούλιο του 1959.

Το Μικρολίμανο, το μικρότερο από τα τρία (το αρχαίο λιμάνι της Μουνιχίας, γνωστό για πολύ καιρό ως Τουρκολίμανο), έχει στην προκυμαία του μια σειρά από εστιατόρια και καφέ όπου έρχεται κανείς για φρέσκο ψάρι, θαλασσινά, μεζέδες και μια χωριάτικη. Ακριβώς από πάνω υψώνεται η Καστέλλα, ενώ στην άκρη του ακρωτηρίου βρίσκεται ο Ναυτικός Όμιλος Ελλάδος.

Η Καστέλλα, ο λόφος της αρχαίας Μουνιχίας (86 μέτρα), θεωρείται από τις πιο εύπορες γειτονιές της πόλης, και, όπως σημειώνει ο δήμος, Κρητικοί πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στον λόφο ήδη το 1869. Την ανεβαίνει κανείς από σοκάκια και σκαλιά με μπουκαμβίλιες και νεραντζιές, ανάμεσα σε επαύλεις του 19ου αιώνα και σύγχρονες πολυκατοικίες, ως την εκκλησία του Προφήτη Ηλία και το Βεάκειο, το θέατρο που πήρε το όνομά του από τον ηθοποιό Αιμίλιο Βεάκη και είναι γνωστό για τις καλοκαιρινές του παραστάσεις, απ' όπου η θέα απλώνεται στο Μικρολίμανο, σε όλη την ακτή του Πειραιά, στην Αθηναϊκή Ριβιέρα και στο ανοιχτό πέλαγος.

Πέρα από τη Ζέα, η Φρεαττύδα καταλαμβάνει το νοτιοανατολικό άκρο της Πειραϊκής χερσονήσου, και το όνομά της θυμίζει την αρχαία Φρεαττύ, όπου, κατά την επικρατέστερη άποψη, συνεδρίαζε δικαστήριο για τους ακούσιους φόνους. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 η οργανωμένη πλαζ της βρίσκεται στη στροφή της Ακτής Θεμιστοκλέους, και από εκεί ο παραλιακός δρόμος συνεχίζει γύρω από τη χερσόνησο, δίπλα στα βράχια, περνώντας από τον όρμο της Αφροδίτης και τα ερείπια των Κονώνειων τειχών (η διαδρομή που προτείνει ο δήμος κατά μήκος αυτής της ακτής είναι περίπου 2,5 χιλιόμετρα).

Η Γραμμή 1 του μετρό (ο σιδηρόδρομος Αθηνών-Πειραιώς, που άνοιξε το 1869 ως ο πρώτος της Ελλάδας) τερματίζει στον σταθμό του Πειραιά, δίπλα στο λιμάνι. Ο αμέσως επόμενος σταθμός, το Φάληρο, εξυπηρετεί το Νέο Φάληρο, το Γήπεδο Καραϊσκάκη (έδρα του Ολυμπιακού) και το Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας. Η Γραμμή 3, αντίθετα, έφτασε στον Πειραιά μόλις το φθινόπωρο του 2022. Στις 10 Οκτωβρίου άνοιξε η επέκταση από τη Νίκαια με τρεις σταθμούς (τα Μανιάτικα, τον σταθμό μετεπιβίβασης του Πειραιά και το Δημοτικό Θέατρο, που πήρε το όνομά του από το νεοκλασικό θέατρο της πόλης, έργο του Ιωάννη Λαζαρίμου που λειτουργεί από το 1895), και οι συρμοί της περνούν από το Μοναστηράκι και το Σύνταγμα με προορισμό τον σταθμό Δουκίσσης Πλακεντίας και, ορισμένοι, το αεροδρόμιο.

Ο Προαστιακός (που λειτουργεί η Hellenic Train) ξεκινά από δικό του σταθμό δίπλα στο μετρό για το αεροδρόμιο (γραμμή Α1) και για το Κιάτο (γραμμή Α4). Από τον Δεκέμβριο του 2021 η Γραμμή 7 του τραμ, που έρχεται από τη Βούλα, κάνει μια κυκλική διαδρομή μίας κατεύθυνσης στο κέντρο του Πειραιά, αν και η τελευταία της στάση, η Ακτή Ποσειδώνος πάνω στο λιμάνι, άνοιξε μόλις τον Φεβρουάριο του 2026. Από τα λεωφορεία του ΟΑΣΑ, το 040 πηγαίνει στο Σύνταγμα και το Χ96 στο αεροδρόμιο, ενώ με το αυτοκίνητο φτάνει κανείς στο κέντρο της Αθήνας από την οδό Πειραιώς (περίπου 10 χιλιόμετρα), και η Λεωφόρος Ποσειδώνος, με μεγάλη κίνηση όλο τον χρόνο, ακολουθεί την ακτή ως τη Γλυφάδα.

Ο Πειραιάς είναι πόλη με δική της ζωή μέσα στο πολεοδομικό συγκρότημα της Αθήνας, με 168.151 κατοίκους στην απογραφή του 2021. Οι γειτονιές του διαφέρουν αρκετά, από τις επαύλεις της Καστέλλας ως τα Καμίνια, μια εργατική συνοικία, ενώ το Πασαλιμάνι είναι, κατά τον δήμο, η πιο κοσμοπολίτικη και πολύβουη από όλες. Εδώ βρίσκεται επίσης το Πανεπιστήμιο Πειραιώς (ιδρύθηκε το 1938), με τμήματα ναυτιλιακών σπουδών, χρηματοοικονομικής και τραπεζικής διοικητικής, καθώς και πληροφορικής.

Η πιο ορατή αλλαγή των τελευταίων χρόνων είναι ίσως ο Πύργος του Πειραιά: άρχισε να χτίζεται το 1972, για δεκαετίες χρησιμοποιούνταν μόνο οι τρεις κάτω όροφοί του, ανακατασκευάστηκε από το 2021 και εγκαινιάστηκε στις 4 Ιουνίου 2024. Το λιμάνι, παρ' όλα αυτά, μάλλον βαραίνει την καθημερινότητα και με λιγότερο ευχάριστους τρόπους. Τον Ιούνιο του 2023 η περιβαλλοντική οργάνωση Transport & Environment κατέταξε τον Πειραιά τρίτο ανάμεσα στα ευρωπαϊκά λιμάνια, μετά τη Βαρκελώνη και την Τσιβιταβέκια, ως προς την ατμοσφαιρική ρύπανση από τα κρουαζιερόπλοια το 2022.