Καλλιθέα

Ο σύγχρονος οικισμός άρχισε να σχηματίζεται το 1884 και το 1885, με πρωτοβουλία μιας οικοδομικής εταιρείας, και ανάμεσα στους πρώτους κατοίκους του ήταν ο νομικός Γεώργιος Φιλάρετος, ο έμπορος Λάσκαρις Λασκαρίδης και ο ιστορικός Γεώργιος Κρέμος. Για ένα διάστημα η Καλλιθέα υπήρξε τόπος παραθερισμού για εύπορους Αθηναίους, αν και από τις αρχές του 20ού αιώνα οι κάτοικοί της προέρχονταν όλο και περισσότερο από τα μεσαία και τα λαϊκά στρώματα.

Οι πρόσφυγες του 1922 άλλαξαν οριστικά τον χαρακτήρα της, αφού ο πληθυσμός περίπου επταπλασιάστηκε από το 1920 ως το 1928 (από 4.185 σε 29.656 κατοίκους) και η απογραφή του 1928 κατέγραψε 14.036 πρόσφυγες, τους περισσότερους, όπως φαίνεται, από τον Πόντο, πολλοί από τους οποίους έμειναν αρχικά σε παράγκες (στου Χαροκόπου, για παράδειγμα). Το 1925 η Καλλιθέα αποσπάστηκε από τον Δήμο Αθηναίων και αναγνωρίστηκε ως κοινότητα, το 1933 έγινε δήμος, ενώ στα τέλη της δεκαετίας του 1930 το Υπουργείο Πρόνοιας έχτισε για προσφυγικές οικογένειες πολυκατοικίες που στέκουν ακόμη (ανάμεσά τους μια τριώροφη με 42 διαμερίσματα στου Χαροκόπου).

Μετά τον πόλεμο η πόλη άρχισε να χτίζεται καθ' ύψος, καθώς τα παλιά σπίτια έδωσαν τη θέση τους σε πολυκατοικίες που χτίστηκαν με αντιπαροχή, κάτι που, όπως σημειώνει ο ίδιος ο δήμος, έφερε νέα μεγάλη αύξηση του πληθυσμού αλλά και την απώλεια των ελεύθερων χώρων της. Παρ' όλα αυτά, κάθε απογραφή μετά το 1981 κατέγραψε λιγότερους κατοίκους από την προηγούμενη (117.319 τότε, 97.616 το 2021), αριθμός που σε 4,75 τετραγωνικά χιλιόμετρα σημαίνει ακόμη πάνω από 20.000 κατοίκους ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο.

Το νότιο άκρο της πόλης, στο Δέλτα του Φαλήρου, ήταν τον 19ο αιώνα βοσκοτόπι, από το 1925 ως το 2003 ιππόδρομος και στη συνέχεια χώρος στάθμευσης που είχε απομείνει από τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004. Σε αυτή την έκταση το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος έχτισε, σε σχέδια του γραφείου του Ρέντσο Πιάνο, ένα κέντρο πολιτισμού που άρχισε να κατασκευάζεται το 2012, παραδόθηκε στο ελληνικό Δημόσιο στις 23 Φεβρουαρίου 2017 και στεγάζει την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος και την Εθνική Λυρική Σκηνή μέσα στο Πάρκο Σταύρος Νιάρχος, έκτασης 21 εκταρίων (210 στρεμμάτων).

Το κτίριο έχει τη μορφή τεχνητού λόφου που υψώνεται προς τη θάλασσα, με ένα στέγαστρο πάνω από τη Λυρική Σκηνή, καλυμμένο με περίπου 10.000 τετραγωνικά μέτρα φωτοβολταϊκών. Κατά μήκος του κεντρικού άξονα του χώρου απλώνεται ένα κανάλι με θαλασσινό νερό, όπου το Ίδρυμα έχει χρηματοδοτήσει τα «χορευτικά» σιντριβάνια, που, όπως αναφέρει το ίδιο, συγκεντρώνουν χιλιάδες επισκέπτες.

Η ραχοκοκαλιά της πόλης είναι η Λεωφόρος Ελευθερίου Βενιζέλου (η Θησέως, πριν μετονομαστεί), που ξεκινά από το γήπεδο της Καλλιθέας, στα όρια με το Κουκάκι, και καταλήγει, περίπου 4 χιλιόμετρα πιο κάτω, στις Τζιτζιφιές. Το κέντρο της Καλλιθέας είναι η πλατεία Δαβάκη, με τη Σκεπαστή Αγορά δίπλα της (όπου ένας κάτοικος, γράφοντας το 2017, έβρισκε μανάβικα, ψαράδικα, μπαχαράδικα και μαγαζιά με βιολογικά προϊόντα ή υφάσματα), ενώ τα περισσότερα καφέ της γειτονιάς, κατά την ίδια μαρτυρία, ήταν γύρω από την πλατεία Κύπρου, τη δεύτερη μεγάλη πλατεία.

Ένα από τα παλαιότερα σπίτια, της οικογένειας Λασκαρίδη, στεγάζει σήμερα τη Δημοτική Πινακοθήκη, που φέρει το όνομα της ζωγράφου Σοφίας Λασκαρίδου, της πρώτης γυναίκας που φοίτησε στη Σχολή Καλών Τεχνών. Από τα δύο πανεπιστήμια της Καλλιθέας, το Πάντειο, στη Λεωφόρο Συγγρού, ξεκίνησε από ένα κληροδότημα που άφησε ο Αλέξανδρος Πάντος το 1915 και εγκαινιάστηκε από τον Ελευθέριο Βενιζέλο στις 18 Νοεμβρίου 1930, ενώ το Χαροκόπειο, που φέρει το όνομα του ευεργέτη Παναγή Χαροκόπου, προέρχεται από μια παλαιότερη σχολή οικιακής οικονομίας και έγινε πανεπιστήμιο το 1990.

Οι Τζιτζιφιές, στο παραθαλάσσιο άκρο, ήταν κάποτε χωριστός οικισμός (λέγονταν Αράπικα, ώσπου τους έδωσαν το σημερινό όνομα οι τζιτζιφιές που φύτρωναν εκεί), με καθαρή παραλία στις αρχές του 20ού αιώνα και, ως τη δεκαετία του 1970, πολλά νυχτερινά κέντρα όπου ακουγόταν ρεμπέτικο και λαϊκό τραγούδι. Η παραλία μπαζώθηκε, όπως φαίνεται, το 1968, αν και ο ίδιος κάτοικος έβρισκε ακόμη εκεί, το 2017, μερικές μικρές ψαροταβέρνες.

Η Γραμμή 1 του μετρό (ο παλιός Ηλεκτρικός, τον οποίο λειτουργεί σήμερα η ΣΤΑΣΥ) σχηματίζει τμήμα του βορειοδυτικού ορίου της πόλης, και ο σταθμός Καλλιθέα άνοιξε το 1928. Ο σταθμός Ταύρος (με επίσημη ονομασία Ταύρος-Ελευθέριος Βενιζέλος, σε λειτουργία από το 1989) βρίσκεται κοντά στα όρια, εκεί όπου είχε προταθεί σταθμός με το όνομα Χαροκόπου ήδη από το 1925, ενώ στην παραλία η Γραμμή 7 του τραμ (Πειραιάς-Βούλα) σταματά, σε αυτό το κομμάτι της ακτής, στο Μοσχάτο, στην Καλλιθέα, στις Τζιτζιφιές και στο Δέλτα Φαλήρου.

Η Λεωφόρος Συγγρού, που πήρε το όνομά της από τον Ανδρέα Συγγρό, με τα κληροδοτήματα του οποίου χρηματοδοτήθηκε μεγάλο μέρος της, έχει τέσσερις λωρίδες ανά κατεύθυνση ανάμεσα στο κέντρο και την παραλία, και κατά μήκος της βρίσκονται πολλά ξενοδοχεία και έδρες εταιρειών. Οι γραμμές λεωφορείων είναι πολλές, και η σελίδα της Λυρικής Σκηνής για τους επισκέπτες, όπως ήταν τον Οκτώβριο του 2026, αναφέρει μεταξύ άλλων το 550 προς την Κηφισιά στη Συγγρού, τα Α1 και Β1 στην παραλιακή, το τρόλεϊ 10 από το Χαλάνδρι και ένα δωρεάν λεωφορείο που ξεκινά καθημερινά από το Σύνταγμα και περνά από τον σταθμό Συγγρού-Φιξ.

Μεγάλο μέρος των κατοικιών εδώ βρίσκεται σε πολυκατοικίες της αντιπαροχής, και από αυτό πιθανότατα πηγάζουν και οι αδυναμίες της πόλης. Ο Κοινωνικός Άτλας της Αθήνας συγκαταλέγει την πυκνή δόμηση και την έλλειψη ελεύθερων χώρων στα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η πόλη και σημειώνει ότι οι προσφυγικές πολυκατοικίες της δεκαετίας του 1930 που σώζονται βρίσκονται σε κακή κατάσταση, επειδή οι ιδιοκτήτες τους δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να τις συντηρήσουν. Δύσκολα μπορεί να είναι και τα καλοκαίρια, αφού ο μετεωρολογικός σταθμός του Χαροκοπείου κατέγραψε το 2024 μέση μέγιστη θερμοκρασία καλοκαιριού 36,8 °C.

Οι αλλαγές που μάλλον έρχονται αφορούν κυρίως την πλευρά της θάλασσας. Ανάμεσα στην πόλη και το νερό περνά η Λεωφόρος Ποσειδώνος, και στις 2 Σεπτεμβρίου 2026 υπογράφηκε η σύμβαση για την κατασκευή του ΑΕΝΑΟΝ, ένα μητροπολιτικό πάρκο 741 στρεμμάτων στον Φαληρικό Όρμο, με υπερυψωμένους διαδρόμους περιπάτου πάνω από τη λεωφόρο, που θα ενώνουν απευθείας την Καλλιθέα, το Μοσχάτο και το Φάληρο με τη θάλασσα. Σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα που δημοσίευσαν «Τα Νέα» τον Οκτώβριο του 2026, η παράδοση του πάρκου προβλέπεται για το 2029. Ο πληθυσμός, εξάλλου, έχει αλλάξει περισσότερες από μία φορές, και τη δεκαετία του 1990 εγκαταστάθηκαν εδώ και Πόντιοι παλιννοστούντες από την πρώην Σοβιετική Ένωση.