Νέα Σμύρνη

Ως τη δεκαετία του 1920 η γη δίπλα στη Λεωφόρο Συγγρού ήταν κυρίως ακαλλιέργητα χωράφια που τα διέσχιζαν ρυάκια, και οι λίγοι κάτοικοι (όχι περισσότεροι από πενήντα, κατά μία εκδοχή) ζούσαν στον Φάρο, έναν οικισμό στο βορειοανατολικό τμήμα της σημερινής πόλης. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, διάταγμα του Αυγούστου 1923 απαλλοτρίωσε, με πρωτοβουλία του συνταγματάρχη Νικολάου Πλαστήρα, έκταση δίπλα στη λεωφόρο για τους πρόσφυγες της Σμύρνης. Το 1924 ο πολεοδόμος Πέτρος Καλλιγάς χάραξε λεπτομερές σχέδιο με πρόβλεψη για κοινόχρηστους χώρους και πράσινο, και ο οικισμός, που κατά τον δήμο προοριζόταν για τους ευπορότερους πρόσφυγες, εξελίχθηκε σταδιακά σε κηπούπολη.

Στην αρχή η οικοδόμηση φαίνεται πως προχώρησε αργά, αφού ο πρώτος οικιστής (ο ξυλουργός Αλέξανδρος Βαπορίδης) εγκαταστάθηκε μόλις το 1926 και ως το 1929 είχαν χτιστεί περίπου εκατό σπίτια, τα περισσότερα μονώροφα. Επιπλέον, οι νέοι κάτοικοι είχαν ποικίλη καταγωγή, καθώς, σύμφωνα με τα στοιχεία του δήμου, μόνο το 23 τοις εκατό του πληθυσμού καταγόταν από την ίδια τη Σμύρνη. Οι περισσότεροι από τους υπόλοιπους ήρθαν από το Αϊβαλί, τη Φώκαια, τα Βουρλά, την Έφεσο και άλλες πόλεις των παραλίων ή ακόμη από τον Πόντο, από την Κωνσταντινούπολη, από τη Θράκη και από τη νότια Μικρά Ασία.

Στις μεταπολεμικές δεκαετίες, ωστόσο, η κηπούπολη φαίνεται πως δεν επέζησε. Οι πρώτες πολυκατοικίες χτίστηκαν το 1955 και οι περισσότεροι ελεύθεροι χώροι οικοδομήθηκαν τα επόμενα χρόνια, έτσι ώστε η Νέα Σμύρνη, με 72.853 κατοίκους σε 3,5 τ.χλμ. στην απογραφή του 2021, να είναι σήμερα ο δεύτερος πιο πυκνοκατοικημένος δήμος της Ελλάδας, μετά τη γειτονική Καλλιθέα στα δυτικά.

Η Κεντρική Πλατεία (περίπου 20 στρέμματα, από τις μεγαλύτερες της χώρας κατά τον δήμο) προβλεπόταν ήδη στο πρώτο πολεοδομικό σχέδιο, αναπλάστηκε από το 1968 ως το 1970 με λίμνες, καταρράκτες, συντριβάνια και μικρά γεφύρια, ενώ από το 2003 πεζοδρομήθηκε, με εγκαίνια στις 12 Αυγούστου 2004, όταν υποδέχθηκε την Ολυμπιακή Φλόγα. Σύμβολό της είναι ο οβελίσκος ύψους 15 μέτρων του γλύπτη Βάσου Καπάνταη, με ανάγλυφα που δένουν τη νέα πόλη με την παλιά, και με την πλατεία συνδέεται η Ομήρου, ο κεντρικός εμπορικός δρόμος.

Ο Μητροπολιτικός Ναός της Αγίας Φωτεινής εγκαινιάστηκε τον Οκτώβριο του 1940, ενώ ήταν ακόμη ημιτελής. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο του ήρθε από ναό της Σμύρνης το 1944, και το καμπαναριό (ύψους 33 μέτρων, χτισμένο το 1996) αντιγράφει πιστά εκείνο του ομώνυμου ναού της Σμύρνης, το οποίο ανατινάχτηκε το 1922.

Το Άλσος άρχισε να φυτεύεται το 1926, σε χώρο που είχε προβλέψει το σχέδιο του 1924. Στα 50 στρέμματά του (τα κωνοφόρα είναι περίπου το 60 τοις εκατό της φύτευσης) υπάρχουν σήμερα παιδική χαρά, κυλικείο, δύο συντριβάνια και υπαίθριο θέατρο για περίπου 2.500 θεατές.

Μεγάλο μέρος της μνήμης της πόλης το φυλάει η ΕΣΤΙΑ Νέας Σμύρνης, που την ίδρυσαν τον Ιούνιο του 1930 πρόσφυγες από τη Σμύρνη ως «Λέσχη Νέας Σμύρνης» και που μετονομάστηκε λίγα χρόνια αργότερα. Σκοπός της, κατά το καταστατικό, είναι η διάσωση της κληρονομιάς του Ελληνισμού της Μικράς Ασίας, του Πόντου και της Θράκης, και το μέγαρό της, που θεμελιώθηκε συμβολικά το 1939, χτίστηκε από το 1955 και εγκαινιάστηκε μόλις το 1975, στεγάζει βιβλιοθήκη με περισσότερους από 60.000 τίτλους, πινακοθήκη και τρία μουσεία (ανάμεσά τους ένα για τη Μικρασιατική Εκστρατεία). Στην είσοδο της πόλης από τη Συγγρού, η Πλατεία Χρυσοστόμου Σμύρνης τιμά τον τελευταίο Μητροπολίτη Σμύρνης με ανδριάντα του Σμυρνιού γλύπτη Θανάση Απάρτη.

Από τη Σμύρνη ήρθε και ο Πανιώνιος, που ιδρύθηκε εκεί το 1890 ως μουσικό σωματείο με το όνομα «Ορφεύς» και μετονομάστηκε ύστερα από μια συγχώνευση το 1898. Μετά το 1922 ο σύλλογος κόντεψε να διαλυθεί (τα γραφεία του στεγάζονταν για ένα διάστημα σε ένα μικρό δωμάτιο του Παναθηναϊκού Σταδίου), ώσπου μια συμφωνία με την τότε κοινότητα το 1937 τον έφερε εδώ, όπου το γήπεδό του ολοκληρώθηκε το 1939. Τον Μάρτιο του 2026, όπως ανακοίνωσε ο δήμος, το Περιφερειακό Συμβούλιο Αττικής ενέκρινε τη χρηματοδότηση της Βʹ φάσης ενός νέου κλειστού γυμναστηρίου για τον σύλλογο στην οδό Αρτάκης, αν και πριν από τη δημοπράτηση απέμεναν τότε κι άλλες εγκρίσεις.

Η Λεωφόρος Συγγρού, που πήρε το όνομά της από τον Ανδρέα Συγγρό, του οποίου τα κληροδοτήματα κάλυψαν μεγάλο μέρος του κόστους, ορίζει τη βορειοδυτική πλευρά της πόλης στη διαδρομή της από το κέντρο της Αθήνας ως την παραλία του Παλαιού Φαλήρου. Είναι δρόμος ταχείας κυκλοφορίας με τέσσερις λωρίδες ανά κατεύθυνση, και κατά μήκος της βρίσκονται ξενοδοχεία, γραφεία, αντιπροσωπείες αυτοκινήτων, η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση και το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος.

Το μόνο μέσο σταθερής τροχιάς που περνά μέσα από την πόλη είναι το τραμ. Η γραμμή Τ6 της ΣΤΑΣΥ (Σύνταγμα-Πικροδάφνη) σταματά, μεταξύ άλλων, στην «Αγία Φωτεινή», στην κεντρική πλατεία, και στις στάσεις «Μεγάλου Αλεξάνδρου» και «Αγία Παρασκευή», κοντά στο γήπεδο. Βόρεια συναντά τη γραμμή 2 του μετρό στον Νέο Κόσμο, ενώ νότια φτάνει στην Πικροδάφνη, στην παραλία, όπου συναντά τη γραμμή Τ7, που κινείται μεταξύ Πειραιά και Βούλας.

Το μετρό, αντίθετα, δεν φτάνει ως εδώ, αφού οι σταθμοί Νέος Κόσμος και Άγιος Ιωάννης (στη γραμμή 2 από τον Νοέμβριο του 2000) βρίσκονται λίγο βορειότερα, στον Νέο Κόσμο του Δήμου Αθηναίων. Το 2023 το CNN Greece έγραφε ότι η έλλειψη σταθμού μετρό στην πόλη είναι για πολλούς ένα από τα βασικά μειονεκτήματα της περιοχής, σημειώνοντας ότι την εξυπηρετούσαν έξι στάσεις του τραμ και 19 λεωφορειακές γραμμές.

Οι συνοικίες της πόλης είναι πολλές (ανάμεσά τους ο Φάρος, η Αγία Φωτεινή, το Άλσος, η Χρυσάκη, η Αγία Παρασκευή, τα Μυτιληναίικα, τα Λουτρά) και, αφού από το 1955 τα προσφυγικά σπίτια έδωσαν τη θέση τους στις πολυκατοικίες, όποιος ψάχνει σπίτι εδώ θα βρει κατά πάσα πιθανότητα διαμέρισμα. Οι οικογένειες ίσως λάβουν υπόψη και τα σχολεία, ανάμεσά τους την Ευαγγελική Σχολή, που ιδρύθηκε στη Σμύρνη το 1733, επανιδρύθηκε εδώ το 1934 και το 2011 αναγνωρίστηκε ως Πρότυπο Πειραματικό Σχολείο.

Όσο για τη διασκέδαση, το CNN Greece έγραφε το 2023 ότι η περιοχή είναι από τις πιο δημοφιλείς για κατοικία και έξοδο, με ταβέρνες, μπαρ, καφέ, ζαχαροπλαστεία και ξένες κουζίνες, και ότι κρατά τον χαρακτήρα της γειτονιάς παρά την πυκνότερη δόμηση. Τα αδύναμα σημεία είναι, όπως φαίνεται, εκείνα της πυκνότητας (λίγος ελεύθερος χώρος πέρα από τις πλατείες και το πάρκο), καθώς και η έλλειψη σταθμού μετρό, μια λεωφόρος ταχείας κυκλοφορίας στη μία πλευρά και τα ζεστά καλοκαίρια (το κλίμα είναι θερμό ημίξηρο, με ιδιαίτερα θερμές καλοκαιρινές νύχτες), όταν η σκιά του Άλσους μάλλον έχει τη σημασία της.