Παλαιό Φάληρο

Το Φάληρο ήταν δήμος της αρχαίας Αθήνας και το επίνειό της, ώσπου ο Θεμιστοκλής έκανε τον Πειραιά κύριο λιμάνι τον 5ο αιώνα π.Χ., και το όνομα είναι επομένως πολύ παλαιότερο από το σημερινό προάστιο. Το «Παλαιό» προστέθηκε μόλις προς τα τέλη του 19ου αιώνα, αφού είχε αναπτυχθεί το Νέο Φάληρο στην πλευρά του όρμου προς τον Πειραιά, και ως το 1920 περίπου ο τόπος παρέμενε ένα μικρό χωριό αγροτών και βοσκών, με λίγους ψαράδες.

Το τραμ, ωστόσο, έφτασε πολύ πριν από το προάστιο. Το 1883 μια γραμμή ιππήλατου τραμ συνέδεσε το χωριό με την Αθήνα και το 1890 ακολούθησε το ατμοκίνητο, εύπορες οικογένειες έχτισαν εδώ παραθαλάσσιες επαύλεις ανάμεσα στο 1910 και το 1915 περίπου, και ο οικισμός έγινε κοινότητα το 1925 και δήμος το 1942. Τον Αύγουστο του 1926 άνοιξε μάλιστα και υδατοδρόμιο στο Δέλτα, με πρώτη διεθνή γραμμή από το Μπρίντιζι στο Φάληρο και από εκεί στην Κωνσταντινούπολη.

Η μεγάλη ανάπτυξη ήρθε μετά τον πόλεμο, αρχικά με εξοχικές κατοικίες, και ο πληθυσμός ανέβηκε από 12.894 κατοίκους το 1951 σε 53.273 το 1981, δεκαετίες στις οποίες, κατά πάσα πιθανότητα, χτίστηκαν οι περισσότερες από τις σημερινές πολυκατοικίες. Ορισμένες πήραν τη θέση παλαιότερων σπιτιών με αντιπαροχή: η ηθοποιός Στεφανία Γουλιώτη, που μεγάλωσε εδώ, αφηγήθηκε το 2013 ότι τα νεοκλασικά του δρόμου της, κάποια εγκαταλελειμμένα ήδη από τα παιδικά της χρόνια, είχαν γίνει όλα πολυκατοικίες, όπως και πολλά μικρασιατικά αρχοντικά που οι ιδιοκτήτες τους δεν μπορούσαν να συντηρήσουν. Πολλοί Κωνσταντινουπολίτες, εξάλλου, εγκαταστάθηκαν εδώ, κυρίως μετά το 1974.

Το παραλιακό μέτωπο αναμορφώθηκε για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004, όταν επέστρεψε και το τραμ στη Λεωφόρο Ποσειδώνος, και σήμερα έχει παραλιακό περίπατο, αθλητικές εγκαταστάσεις, μαρίνα και το Πάρκο Ναυτικής Παράδοσης. Η Μαρίνα Φλοίσβου διαθέτει 310 θέσεις ελλιμενισμού (περισσότερες από τις μισές, σύμφωνα με τη LAMDA Development, για σκάφη άνω των 30 μέτρων) και ένα συγκρότημα με καταστήματα και εστιατόρια, ενώ δίπλα της απλώνεται το Πάρκο Φλοίσβου.

Στην προβλήτα του Τροκαντερό, μέσα στο Πάρκο Ναυτικής Παράδοσης, βρίσκεται το «Γεώργιος Αβέρωφ», θωρακισμένο καταδρομικό (στην Ελλάδα είναι γνωστό ως θωρηκτό) που καθελκύστηκε στο Λιβόρνο το 1910 και, όπως φαίνεται, το μόνο πλοίο του τύπου του που σώζεται ως σήμερα. Ως ναυαρχίδα οδήγησε τον στόλο στις ναυμαχίες της Έλλης το 1912 και της Λήμνου το 1913, παροπλίστηκε το 1952 και, αφού έμεινε σχεδόν τρεις δεκαετίες στον Πόρο, ρυμουλκήθηκε εδώ το 1984 για να γίνει μουσείο. Στο ίδιο πάρκο εκτίθεται, σε ξηρή δεξαμενή, και η «Ολυμπιάς» (ανακατασκευή αρχαίας αθηναϊκής τριήρους, που ναυπηγήθηκε στον Πειραιά από το 1985 ως το 1987).

Στη Λεωφόρο Ποσειδώνος, η έπαυλη Κουλούρα, χτισμένη από το 1897 ως το 1900, την οποία η Βέρα Κουλούρα δώρισε, κατά την επιθυμία του συζύγου της, στο Μουσείο Μπενάκη, στεγάζει από τον Οκτώβριο του 2017 το Μουσείο Παιχνιδιών του.

Η Εδέμ, στο άκρο της ακτής προς τον Άλιμο, είναι δημοφιλής παραλία για μπάνιο, με περιορισμούς που μάλλον αξίζει να ξέρει κανείς. Η εγκύκλιος του Υπουργείου Υγείας για το 2026, που εκδόθηκε στα τέλη Ιουλίου, απαριθμεί τα νερά που δεν πληρούν τις απαιτούμενες προδιαγραφές και, όπως και η απόφαση του Αυγούστου 2025, απαγορεύει την κολύμβηση στο ένα άκρο της ακτής της Εδέμ (κοντά στο ομώνυμο εστιατόριο) και σε απόσταση 100 μέτρων εκατέρωθεν των εκβολών του ρέματος της Πικροδάφνης, που αποτελεί το όριο με τον Άλιμο. Ο ίδιος κατάλογος περιλαμβάνει και όλη την ακτή από το Μικρολίμανο του Πειραιά ως το Ξηροτάγαρο, δίπλα στο Πάρκο Ναυτικής Παράδοσης, στο όριο της μαρίνας.

Λίγο πιο πέρα, στην Καλλιθέα, στη θέση του παλιού ιπποδρόμου του Φαλήρου (από το 1925 ως το 2003), βρίσκεται το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, έργο του Ρέντσο Πιάνο, που παραδόθηκε στο ελληνικό Δημόσιο το 2017, έναν χρόνο μετά την ολοκλήρωσή του. Στεγάζει την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος και την Εθνική Λυρική Σκηνή μέσα σε ένα μεγάλο πάρκο, με ένα κανάλι θαλασσινού νερού κατά μήκος του κεντρικού του άξονα.

Μπροστά του βρίσκεται το Δέλτα, όπου η Περιφέρεια Αττικής πρόκειται να κατασκευάσει το μητροπολιτικό πάρκο «Αέναον», ανάμεσα στο Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας και την πρώην ολυμπιακή εγκατάσταση του ταεκβοντό. Σύμφωνα με δημοσίευμα του Powergame του Σεπτεμβρίου 2026, η σύμβαση έχει υπογραφεί, ενώ ο περιφερειάρχης Νίκος Χαρδαλιάς τοποθέτησε την ολοκλήρωση στο δεύτερο εξάμηνο του 2029 (Το Βήμα, Αύγουστος 2026), αργότερα από τον αρχικό στόχο του τέλους του 2028.

Δύο γραμμές του τραμ, και οι δύο της ΣΤΑΣΥ, εξυπηρετούν τον δήμο. Η Γραμμή 7 συνδέει τον Πειραιά με τη Βούλα και εδώ κινείται πάνω στη Λεωφόρο Ποσειδώνος, με στάσεις, μεταξύ άλλων, στο Τροκαντερό, στο Πάρκο Φλοίσβου, στον Φλοίσβο, στον Μπάτη και στην Εδέμ. Η Γραμμή 6, από την άλλη, κατεβαίνει από το Σύνταγμα μέσω Φιξ και Νέου Κόσμου στην Αμφιθέα, στην Παναγίτσα και στην Εδέμ και τερματίζει στην Πικροδάφνη, όπου, σύμφωνα με τη ΣΤΑΣΥ, γίνεται η μετεπιβίβαση από τη μία γραμμή στην άλλη.

Στο ίδιο το Παλαιό Φάληρο, ωστόσο, δεν υπάρχει σταθμός του μετρό, αφού ο σταθμός «Φάληρο» της Γραμμής 1 βρίσκεται στο Νέο Φάληρο, στον Πειραιά. Το κενό το καλύπτουν τα λεωφορεία του ΟΑΣΑ (το 126 περνά από την Αμφιθέα και φτάνει στον σταθμό Συγγρού-Φιξ της Γραμμής 2, το 550 περνά από τον ίδιο σταθμό με προορισμό την Κηφισιά και το Χ96 για το αεροδρόμιο σταματά στον Φλοίσβο και στην Εδέμ). Το 2023 ο δήμαρχος, Γιάννης Φωστηρόπουλος, δήλωσε ότι χρειάζονται μελέτες για την επέκταση του μετρό ως το Παλαιό Φάληρο.

Οδικώς, η Λεωφόρος Ανδρέα Συγγρού οδηγεί στο κέντρο της Αθήνας και η Λεωφόρος Ποσειδώνος στον Πειραιά και στα νότια προάστια, οπότε η παραλία βρίσκεται στην άλλη πλευρά ενός μεγάλου δρόμου. Ο τότε περιφερειάρχης, Γιώργος Πατούλης, χαρακτήρισε την περιοχή «κυκλοφοριακά επιβαρυμένη και επικίνδυνη» όταν, το 2021, παραδόθηκε η πεζογέφυρα στο ύψος της Αφροδίτης (κοντά στη Μαρίνα Φλοίσβου), χρόνιο αίτημα των κατοίκων.

Ο δήμος αποτελείται από συνοικίες (Αμφιθέα, Μπάτης, Εδέμ, Παναγίτσα, Φλοίσβος, Τροκαντερό, Παλμύρα, Πικροδάφνη, Αγία Βαρβάρα, Κοψαχείλα και Δέλτα), από τις οποίες η Παναγίτσα και η Αμφιθέα δεν βρίσκονται στην παραλία αλλά πιο μέσα, πάνω στη διαδρομή της Γραμμής 6. Από τη Λεωφόρο Αμφιθέας, που διασχίζει την Αμφιθέα, περνά το Α2 στη διαδρομή του από το κέντρο της Αθήνας προς τη Βούλα, και τον Οκτώβριο του 2023 ο δήμος άρχισε να ανακατασκευάζει τα πεζοδρόμιά της σε ένα μεγάλο τμήμα, με διαπλάτυνση στο ρεύμα προς τη Γλυφάδα και νέες φυτεύσεις.

Η ζωή εδώ, παρά την πυκνότητα (περίπου 14.000 κάτοικοι ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο), φαίνεται να περιστρέφεται ακόμη σε μεγάλο βαθμό γύρω από τη θάλασσα, και ο Α.Ο. Παλαιού Φαλήρου, που ιδρύθηκε το 1926, έχει τμήματα κολύμβησης και υδατοσφαίρισης, όπως και μπάσκετ και βόλεϊ. Όσο για το κλίμα, είναι θερμό και μάλλον ξηρό, με ήπιους χειμώνες και πολύ ζεστά καλοκαίρια.

Για όποιον σκέφτεται να αγοράσει, οι περισσότερες κατοικίες είναι πιθανότατα διαμερίσματα σε πολυκατοικίες διαφορετικών εποχών. Τα μειονεκτήματα είναι αρκετά προφανή (η πυκνότητα, ο μεγάλος δρόμος, η απουσία σταθμού του μετρό και ένας όρμος όπου η κολύμβηση απαγορεύεται από τον Πειραιά ως τη μαρίνα και σε σημεία κοντά στην Εδέμ), αν και ίσως βαραίνουν λιγότερο για όσους έρχονται εδώ για τη θάλασσα.