Κυψέλη

Ως το 1908, όταν ο μηχανικός Αθανάσιος Γεωργιάδης οριοθέτησε για πρώτη φορά την περιοχή και χάραξε το σχέδιό της, η Κυψέλη ήταν ύπαιθρος με αγροκτήματα και λιγοστά εξοχικά σπίτια, και σε ένα από αυτά έζησε και πέθανε ο Κωνσταντίνος Κανάρης (αγωνιστής της Επανάστασης του 1821 και αργότερα πρωθυπουργός).

Τη δεκαετία του 1930, την ίδια εποχή με το Κολωνάκι, ξεκίνησε η αστική ανάπτυξη, με μονοκατοικίες και μερικές από τις πρώτες μοντέρνες πολυκατοικίες της Αθήνας, λίγα χρόνια αφότου ένας νόμος του 1929 είχε επιτρέψει σε πολλούς ιδιοκτήτες να μοιράζονται ένα κτίριο (ο καθένας με το δικό του διαμέρισμα και ένα ποσοστό στο οικόπεδο). Τα παλαιότερα σπίτια ήταν νεοκλασικά ή εκλεκτικιστικά, ενώ τα καινούργια επηρεάζονταν από τον μοντερνισμό, το Μπαουχάους και το Αρ Ντεκό, και με το Πεδίον του Άρεως και τη Φωκίωνος Νέγρη δίπλα της η Κυψέλη έγινε μια εύπορη συνοικία, με πολυκατοικίες που ως τη δεκαετία του 1960 απευθύνονταν στη μεσαία και την ανώτερη μεσαία τάξη.

Ανάμεσα στα κτίρια που χτίστηκαν από τα τέλη της δεκαετίας του 1920 ως τη δεκαετία του 1950 είναι το σπίτι του Ιωάννη Μεταξά (1928), η πολυκατοικία Λαναρά (1938) και το σπίτι-ατελιέ των Τώνη και Ιωάννας Σπητέρη (1955, του Αριστομένη Προβελέγγιου), και τη δεκαετία του 1960 η συνοικία είχε πια ζωηρή νυχτερινή ζωή, με θέατρα, κινηματογράφους, εστιατόρια, καφέ, μπαρ και κλαμπ.

Η Φωκίωνος Νέγρη έχει μήκος περίπου 600 μέτρα και περνά πάνω από ρέμα που σκεπάστηκε για να ανοίξει ο δρόμος. Τη δεκαετία του 1970, όπως αναφέρουν ορισμένες πηγές, έκλεισε για τα αυτοκίνητα και έγινε ένας μακρύς, κατάφυτος πεζόδρομος, με καφέ και εστιατόρια σήμερα και στις δύο πλευρές του. Το 2023 ο Δήμος Αθηναίων διαμόρφωσε στον πεζόδρομο έναν κήπο περίπου 500 τ.μ., που τον παρουσίασε ως μια «ανάσα» πρασίνου για μια πυκνοδομημένη γειτονιά.

Περίπου στη μέση του δρόμου βρίσκεται η Δημοτική Αγορά, έργο του Αλέξανδρου Μεταξά, που την εγκαινίασε στις 4 Αυγούστου 1937 ο δικτάτορας Ιωάννης Μεταξάς (χωρίς καμία συγγένεια με τον αρχιτέκτονα). Λειτούργησε ως αγορά τροφίμων ως το 2003, όταν έκλεισε και το τελευταίο μανάβικο, γλίτωσε από ένα σχέδιο κατεδάφισης και το 2005 χαρακτηρίστηκε μνημείο.

Τον Ιούλιο του 2023 ο Δήμος Αθηναίων είχε ήδη αναθέσει τη διαχείριση του κτιρίου στον πολιτιστικό του φορέα, την Τεχνόπολη, και εκεί είχε ανοίξει μια μόνιμη έκθεση για την ιστορία της Αγοράς (στο κτίριο γυρίστηκαν και σκηνές της «Κάλπικης λίρας», του 1955). Στις αρχές του 2026 η Αγορά φιλοξενούσε καταστήματα και εργαστήρια, μια λαϊκή βιολογικών προϊόντων, σεμινάρια και εκθέσεις. Απέναντι από την Αγορά βρίσκεται η «Στέλλα», θερινός κινηματογράφος του Δήμου, που άνοιξε το 1969 ως «Πιγκάλ» και πήρε το σημερινό του όνομα το 1992.

Η στρογγυλή πλατεία του Αγίου Γεωργίου, όπου δεσπόζει ο ομώνυμος ναός, έχει κόσμο όλη τη μέρα στα καφέ και τα εστιατόριά της και αρέσει στους ανθρώπους του θεάτρου, αφού στην Κυψέλη λειτουργούν περισσότερα από δεκατέσσερα μικρά ανεξάρτητα θέατρα. Η πλατεία Κυψέλης, εκεί όπου καταλήγει η Φωκίωνος Νέγρη (επίσημα ονομάζεται πλατεία Κανάρη), είναι από παλιά το καθημερινό κέντρο, με το ταχυδρομείο, τράπεζες, φούρνους και μαγαζιά με πρόχειρο φαγητό γύρω της. Ως τον Αύγουστο του 2025, ωστόσο, η ίδια η πλατεία είχε ισοπεδωθεί και περιφραχθεί με λαμαρίνες για τον σταθμό του μετρό, και οι θαμώνες της είχαν μεταφερθεί στον πεζόδρομο της Φωκίωνος Νέγρη.

Το Πεδίον του Άρεως, ένα από τα μεγαλύτερα δημόσια πάρκα της Αθήνας, με έκταση 27,7 εκτάρια (δηλαδή 277 στρέμματα), οριοθετεί τη συνοικία από τα νότια. Σχεδιάστηκε το 1934 για να τιμήσει τους ήρωες της Επανάστασης του 1821, είκοσι ένας από τους οποίους απεικονίζονται σε μαρμάρινες προτομές μέσα στο πάρκο, και ο κεντρικός κυκλικός περίπατός του έχει μήκος περίπου 1,3 χλμ., με υπαίθριο θέατρο που λειτουργεί το καλοκαίρι.

Προς τα δυτικά η Κυψέλη φτάνει ως την οδό Πατησίων, και ο κοντινότερος σταθμός του μετρό είναι η Βικτώρια, στη Γραμμή 1 (από τον Πειραιά ως την Κηφισιά), σταθμός του 1948 σε ύφος Αρ Ντεκό κάτω από την πλατεία Βικτωρίας, περίπου έξι λεπτά με τρόλεϊ ή λεωφορείο από την πλατεία Κυψέλης. Από την περιοχή της πλατείας Κυψέλης περνούν επίσης τρόλεϊ και λεωφορεία για το Σύνταγμα, ενώ η Γραμμή 1 συνεχίζει βόρεια από τη Βικτώρια, περνώντας από τους σταθμούς Αττική και Άγιος Νικόλαος.

Κάτω από τη συνοικία κατασκευάζεται η νέα Γραμμή 4 του μετρό, με σταθμούς στην πλατεία Κυψέλης («Κυψέλη») και στην οδό Ευελπίδων («Δικαστήρια»), και τα έργα είναι μάλλον, προς το παρόν, η πιο δύσκολη πλευρά της ζωής εδώ. Καθώς ο μετροπόντικας άνοιγε τη σήραγγα από την Κυψέλη προς τα Δικαστήρια, οι καθιζήσεις στην επιφάνεια ξεπέρασαν όσες προέβλεπε η μελέτη και άνοιξαν ρωγμές σε κτίρια κατά μήκος της χάραξης, οπότε το μηχάνημα ακινητοποιήθηκε προληπτικά στις 8 Μαΐου 2026, ενώ τον Ιούλιο κάτοικοι των δρόμων ανάμεσα στην πλατεία Κυψέλης και την Ευελπίδων ανέφεραν και νερά στα υπόγειά τους.

Σύμφωνα με όσα ανακοινώθηκαν σε ενημέρωση στο υπουργείο Υποδομών στις 12 Οκτωβρίου 2026, ο μετροπόντικας βρισκόταν ακόμη στο ίδιο σημείο και είχαν εντοπιστεί βλάβες σε περίπου είκοσι από τα 87 κτίρια που παρακολουθούνται, τις οποίες θα αποκαταστήσει ο ανάδοχος με δικά του έξοδα, χωρίς καμία επιβάρυνση για ιδιοκτήτες και ενοίκους. Το μηχάνημα θα ξαναξεκινήσει μόνο αφού μια ανεξάρτητη αξιολόγηση επιβεβαιώσει ότι τα μέτρα που σχεδιάστηκαν επαρκούν, χωρίς να έχει δοθεί ημερομηνία, και το μέγεθος κάθε νέας καθυστέρησης θα προσδιοριστεί μετά την επανεκκίνηση. Τον Απρίλιο του 2026 η Ελληνικό Μετρό, που διαχειρίζεται το έργο, είχε ορίσει ως στόχο για την ολοκλήρωση της γραμμής το φθινόπωρο του 2032 (ο ανάδοχος είχε ζητήσει το 2034), οπότε η συνοικία θα ζήσει πιθανότατα με εργοτάξια για αρκετά χρόνια ακόμη.

Στην Κυψέλη ζουν περίπου 50.000 άνθρωποι, κατά την εκτίμηση του This is Athens (του οδηγού της πόλης για τους επισκέπτες), που περιγράφει τη συνοικία ως πυκνοδομημένη και ως μία από τις πιο πολυπολιτισμικές της Αθήνας. Από τη δεκαετία του 1980 πολλοί κάτοικοι μετακόμισαν στα βόρεια προάστια, και μετανάστες (τη δεκαετία του 1990, κατά τον ίδιο οδηγό, από την Ανατολική Ευρώπη, την Αφρική και την Ασία) νοίκιασαν τα υπόγεια και τα μικρά διαμερίσματα ως φθηνή στέγη, ενώ πιο πρόσφατα καλλιτέχνες από το εξωτερικό έχουν στήσει εδώ τα εργαστήριά τους. Οι αξίες των ακινήτων έπεσαν όλα εκείνα τα χρόνια, αν και τα διαμερίσματα στους ψηλούς ορόφους της Φωκίωνος Νέγρη λέγεται ότι πωλούνται ακόμη ακριβότερα από ό,τι στην υπόλοιπη συνοικία.

Το 2019, επιπλέον, δημοσιεύματα ανέφεραν ότι ολόκληρες πολυκατοικίες της Κυψέλης άλλαζαν χέρια και τα διαμερίσματά τους γίνονταν επιπλωμένα καταλύματα για βραχυχρόνια μίσθωση (σε κτίρια 30 έως 50 ετών, κατά ένα από αυτά), σε ένα κομμάτι του κέντρου που επί δύο δεκαετίες ήταν από τα πιο παραμελημένα. Όποιος αγοράζει εδώ θα έκανε μάλλον καλά να εξετάσει το κτίριο εξίσου προσεκτικά με το διαμέρισμα (την ηλικία του, τους κοινόχρηστους χώρους, τον ανελκυστήρα, τη θέρμανση και το πόσο κοντά περνούν τα έργα του μετρό).