Αμπελόκηποι και Ιλίσια

Πριν από την ανεξαρτησία οι Αμπελόκηποι ήταν χωριό λίγα χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Αθήνας, και έμειναν έξω από την πόλη ως τα τέλη του 19ου αιώνα, όταν εύποροι Αθηναίοι έχτισαν εδώ εξοχικές κατοικίες και το κλίμα, που θεωρούνταν υγιεινό, φαίνεται πως έφερε στην περιοχή αρκετά νοσοκομεία (στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα). Ο πληθυσμός αυξήθηκε απότομα μετά το 1922 με τους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, για τους οποίους δημιουργήθηκε γύρω από το γήπεδο του Παναθηναϊκού μια νέα συνοικία, τα Κουντουριώτικα.

Τα Ιλίσια, νοτιότερα, πήραν το όνομά τους από τον Ιλισό, ποτάμι που πηγάζει από τον Υμηττό κοντά στην Καισαριανή και κυλά υπογείως από τη δεκαετία του 1960. Κοντά στη δεξιά του όχθη, που σήμερα είναι σκεπασμένη, ο αρχιτέκτονας Σταμάτης Κλεάνθης έχτισε για τη Δούκισσα της Πλακεντίας τη Βίλα Ιλίσια (1840 έως 1848), που το 1926 παραχωρήθηκε στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο.

Οι πολυκατοικίες εμφανίστηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1950, και οι Αμπελόκηποι χτίστηκαν με γρήγορους ρυθμούς, κυρίως τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, όταν η αντιπαροχή (ο ιδιοκτήτης δίνει το οικόπεδο σε κατασκευαστή και παίρνει ως αντάλλαγμα μερικά από τα διαμερίσματα) είχε γίνει ο συνηθισμένος τρόπος για να χτιστεί μια πολυκατοικία σε όλη την Αθήνα. Ο νόμος του 1968 που απελευθέρωσε το ύψος της δόμησης (ν. 395/1968) επέτρεψε επιπλέον να χτιστούν αρκετοί ουρανοξύστες, ανάμεσά τους και ο Πύργος Αθηνών στην αρχή της Μεσογείων, που ολοκληρώθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και, με 28 ορόφους, είναι εδώ και περισσότερα από πενήντα χρόνια το ψηλότερο ολοκληρωμένο κτίριο της Ελλάδας.

Αρκετά από τα τοπόσημα της περιοχής βρίσκονται στη Βασιλίσσης Σοφίας. Το Hilton άνοιξε εκεί τον Απρίλιο του 1963, σε σχέδια των Εμμανουήλ Βουρέκα, Προκόπη Βασιλειάδη, Αντώνη Γεωργιάδη και Σπύρου Στάικου, με μαρμάρινα εσώγλυφα του Γιάννη Μόραλη στις όψεις του. Ύστερα από ανακαίνιση που ξεκίνησε το 2022 άνοιξε ξανά στις 23 Απριλίου 2026 ως Conrad Athens The Ilisian, αν και η γύρω περιοχή εξακολουθεί να λέγεται απλώς Χίλτον.

Η Εθνική Πινακοθήκη, στη Βασιλέως Κωνσταντίνου, ιδρύθηκε το 1900, και το πρώτο τμήμα του σημερινού της κτιρίου ολοκληρώθηκε το 1968. Ύστερα από επέκταση και ανακαίνιση, το κτίριο εγκαινιάστηκε εκ νέου στις 24 Μαρτίου 2021, και στις συλλογές της Πινακοθήκης ανήκει η «Συναυλία των Αγγέλων» του Θεοτοκόπουλου (αγοράστηκε σε δημοπρασία στο Μόναχο το 1931).

Πιο πέρα στη Βασιλίσσης Σοφίας, το Μέγαρο Μουσικής εγκαινιάστηκε στις 20 Μαρτίου 1991 με δύο αίθουσες, και ο ομώνυμος σταθμός του μετρό βρίσκεται ακριβώς απέξω. Κοντά βρίσκονται το Πάρκο Ελευθερίας, με τον ανδριάντα του Ελευθερίου Βενιζέλου, και η Πρεσβεία των Ηνωμένων Πολιτειών, διατηρητέο κτίριο του Βάλτερ Γκρόπιους που ολοκληρώθηκε το 1961.

Ο άλλος άξονας της περιοχής είναι η Αλεξάνδρας. Εκεί εγκαινιάστηκε το 1922 το γήπεδο του Παναθηναϊκού (γνωστό απλώς ως Λεωφόρος), το παλαιότερο γήπεδο ποδοσφαίρου της Ελλάδας που χρησιμοποιείται ακόμη, και απέναντί του στέκουν τα Προσφυγικά, οκτώ πολυκατοικίες με 228 διαμερίσματα των 50 περίπου τετραγωνικών, χτισμένες από το 1933 ως το 1935 για τους πρόσφυγες, στους τοίχους των οποίων φαίνονται ακόμη τα σημάδια από τις σφαίρες των Δεκεμβριανών του 1944.

Εδώ συγκεντρώνονται επίσης αρκετά νοσοκομεία, ανάμεσά τους ο Ερυθρός Σταυρός, το Ιπποκράτειο, ο Άγιος Σάββας και η Ελπίς, ενώ ο Ευαγγελισμός, λίγο πιο δυτικά, στο Κολωνάκι, άνοιξε το 1884 και περιγράφεται ως το μεγαλύτερο γενικό νοσοκομείο της χώρας (με περίπου 1.100 κλίνες).

Η ραχοκοκαλιά της περιοχής είναι η γραμμή 3 του μετρό: οι πρώτοι επτά σταθμοί της, από το Σύνταγμα ως την Εθνική Άμυνα, δόθηκαν στο κοινό τον Ιανουάριο του 2000, και εδώ σταματά στον Ευαγγελισμό, στο Μέγαρο Μουσικής, στους Αμπελοκήπους και στην Πανόρμου, πριν από την Κατεχάκη. Προς τα δυτικά η γραμμή φτάνει από τον Οκτώβριο του 2022 ως τον Πειραιά (Δημοτικό Θέατρο), ενώ προς τα ανατολικά ορισμένοι συρμοί συνεχίζουν ως το αεροδρόμιο, αν και οι περισσότεροι τερματίζουν στη Δουκίσσης Πλακεντίας, όπου μπορεί κανείς να αλλάξει στον προαστιακό.

Τα Ιλίσια εξυπηρετούνται επίσης από λεωφορεία και τρόλεϊ, όχι όμως από το τραμ (η γραμμή Τ6 ξεκινά από την πλατεία Συντάγματος). Οι μεγάλες λεωφόροι της περιοχής (Βασιλίσσης Σοφίας, Αλεξάνδρας, Κηφισίας και Μεσογείων) εμφανίζονται συχνά στα πρωινά δελτία κυκλοφορίας, και στις 29 Μαΐου 2026, για παράδειγμα, και οι τέσσερις είχαν αυξημένη κίνηση, οπότε το μετρό είναι μάλλον ο πιο ήρεμος τρόπος για να φτάσει κανείς στο κέντρο.

Η οδός Πανόρμου έχει αρκετά εστιατόρια και κέντρα διασκέδασης, και το 2019 ένας οδηγός της Athens Voice θύμιζε ότι για χρόνια η περιοχή ήταν το «νησάκι» της Αθήνας, με πολλά μπαρ και ταράτσες όπου μαζευόταν κόσμος κυρίως τα καλοκαιρινά βράδια. Κάθε Σάββατο στήνεται λαϊκή στη Λουίζης Ριανκούρ, ενώ γύρω στις 26 Οκτωβρίου (τη γιορτή του Αγίου Δημητρίου, στον οποίο είναι αφιερωμένος ναός της περιοχής) λέγεται ότι γίνεται στην Πανόρμου τριήμερη εμποροπανήγυρη, κάτι που καλό είναι να επιβεβαιώσει κανείς πριν κανονίσει τα σχέδιά του.

Η σελίδα του σταθμού της ΣΤΑΣΥ περιγράφει την πλατεία Μαβίλη ως ζωντανό σημείο με καφέ, μπαρ και εστιατόρια, ενώ οι Αμπελόκηποι είναι από παλιά γνωστοί για τους κινηματογράφους τους, με πιο γνωστά ίσως ονόματα το Αθήναιον, τον Δαναό και τον Γαλαξία.

Οι Αμπελόκηποι παραμένουν κατεξοχήν λαϊκή συνοικία, από τις πιο πολυάνθρωπες και πυκνοκατοικημένες του Δήμου Αθηναίων, με μεγάλο μεταναστευτικό πληθυσμό (πολλοί από τη Νότια και τη Νοτιοανατολική Ασία, στο ανατολικό τμήμα, ανάμεσα στην Κηφισίας και στη Μεσογείων). Και τα Ιλίσια συγκαταλέγονται στις πιο πυκνοκατοικημένες περιοχές της Αθήνας, έχουν ωστόσο το πευκόφυτο Άλσος Ιλισίων και δύο πλατείες με αρκετό πράσινο (την πλατεία Μαδρίτης και την πλατεία Βραζιλίας), ενώ το βόρειο τμήμα τους, τα Άνω Ιλίσια, ανήκει στον Δήμο Ζωγράφου.

Δύο μακροχρόνιες υποθέσεις αφορούν την Αλεξάνδρας και ενδέχεται να αλλάξουν αυτή την άκρη της περιοχής. Ο Παναθηναϊκός πρόκειται να μεταφερθεί σε νέο γήπεδο στον Βοτανικό, το οποίο, όπως είπε ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Κωστής Χατζηδάκης τον Ιούλιο του 2026, θα έχει ολοκληρωθεί το καλοκαίρι του 2027, και το σχέδιο που ανακοινώθηκε τον Νοέμβριο του 2020 προβλέπει στη θέση της Λεωφόρου πάρκο 18 στρεμμάτων, αν και οι λεπτομέρειες μπορεί στο μεταξύ να έχουν αλλάξει. Τα ίδια τα Προσφυγικά, από την άλλη, βρίσκονται στο κέντρο μιας διαμάχης: η Περιφέρεια Αττικής σχεδιάζει να τα αποκαταστήσει με περίπου 15 εκατ. ευρώ από ευρωπαϊκούς πόρους, ξεκινώντας από τέσσερα κτίρια, τα τρία ως κοινωνικές κατοικίες (όπως έγραφε το Powergame τον Μάρτιο του 2026), και η κοινότητα των περισσότερων από 400 ανθρώπων που ζουν στα κατειλημμένα διαμερίσματα αντιδρά. Στις 24 Ιουνίου 2026 το Δημοτικό Συμβούλιο Αθηναίων ζήτησε κατά πλειοψηφία από την Περιφέρεια να σταματήσει την υλοποίηση του προγράμματος.