Εξάρχεια και Νεάπολη

Τα Εξάρχεια πήραν το όνομά τους από τον Έξαρχο, έμπορο από την Ήπειρο, που είχε στη γωνία Θεμιστοκλέους και Σόλωνος ένα κατάστημα γενικού εμπορίου μεγάλο για τα δεδομένα της εποχής. Τα γύρω τετράγωνα άρχισαν να χτίζονται τις δεκαετίες του 1860 και του 1870, όταν οι πρώτοι κάτοικοι ήταν κυρίως κτίστες και τεχνίτες από τις Κυκλάδες, και ανήκουν στον Δήμο Αθηναίων (643.452 κάτοικοι το 2021), περίπου ανάμεσα στην Πατησίων, τη λεωφόρο Αλεξάνδρας και τη Σόλωνος.

Η συνοικία μεγάλωσε δίπλα σε δύο ιδρύματα της οδού Πατησίων. Το Πολυτεχνείο εγκαταστάθηκε εκεί το 1873 (στο συγκρότημα έχει μείνει η Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, ενώ οι υπόλοιπες σχολές βρίσκονται στην Πολυτεχνειούπολη Ζωγράφου), και δίπλα του χτίστηκε, από το 1866 ως το 1889, το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, σε σχέδια του Λούντβιχ Λάνγκε που τροποποίησαν αργότερα ο Πάναγης Κάλκος, ο Αρμόδιος Βλάχος και ο Ερνέστος Τσίλλερ.

Στις 14 Νοεμβρίου 1973 οι φοιτητές κατέλαβαν το Πολυτεχνείο ενάντια στη δικτατορία και έμειναν εκεί ώσπου, τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου, ένα τανκ γκρέμισε την πύλη του (σύμφωνα με έρευνα του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών του 2004, στην καταστολή σκοτώθηκαν τουλάχιστον 24 άνθρωποι), και κάθε χρόνο μια πορεία ξεκινά από εκεί στη μνήμη της εξέγερσης. Στις 6 Δεκεμβρίου 2008 ένας ειδικός φρουρός της αστυνομίας σκότωσε στην οδό Μεσολογγίου τον 15χρονο Αλέξανδρο Γρηγορόπουλο, και οι κινητοποιήσεις που ακολούθησαν ήταν μάλλον οι μεγαλύτερες στην Ελλάδα από το τέλος της δικτατορίας.

Σε μια γωνία της πλατείας στέκεται η Μπλε Πολυκατοικία (1932-1933, του Κυριάκου Παναγιωτάκου), που πήρε το όνομά της από το αρχικό της χρώμα (τη δεκαετία του 2000 βάφτηκε λευκή) και θεωρείται σημαντικό και, για την εποχή της, πρωτοποριακό δείγμα του μοντερνισμού του Μεσοπολέμου στην Αθήνα. Η οδός Καλλιδρομίου (το όνομα παραπέμπει στο κάλλος) δεν ξεπερνά σε μήκος τα 750 μέτρα και εκτείνεται προς τον Λυκαβηττό στους πρόποδες του λόφου του Στρέφη, περνώντας από τα λίγα νεοκλασικά που έχουν σωθεί και από το αρχοντικό «Αίολος» του 1920.

Ο λόφος του Στρέφη (ασβεστολιθικός, με υψόμετρο περίπου 150 μέτρα) ανήκε στην οικογένεια Στρέφη, που τον λατόμευε ως τη δεκαετία του 1920, και αφού δεντροφυτεύτηκε άνοιξε στο κοινό το 1938, με πλατώματα από όπου η ματιά φτάνει ως την Ακρόπολη και τον Λυκαβηττό. Τον Δεκέμβριο του 2023, ύστερα από προσφυγή κατοίκων, το Συμβούλιο της Επικρατείας ανέστειλε μέρος μιας ανάπλασης του λόφου, διατάσσοντας ως προσωρινό μέτρο να μην κατασκευαστούν, ώσπου να κριθεί η υπόθεση, οι μεταλλικοί εξώστες θέας (belvedere) που προβλέπονταν στην κορυφογραμμή.

Η Νεάπολη αρχίζει πέρα από την Καλλιδρομίου και φτάνει στα βόρεια ως τη λεωφόρο Αλεξάνδρας. Έχει δικό της χαρακτήρα ήδη από τον 19ο αιώνα, ως γειτονιά φοιτητών και διανοουμένων αλλά και της ανερχόμενης αστικής τάξης, με αυλές και αθηναϊκά νεοκλασικά, και οι δρόμοι της ανηφορίζουν προς τον Λυκαβηττό (277 μέτρα, το ψηλότερο σημείο του κέντρου της Αθήνας).

Στις άκρες της συνοικίας βρίσκονται τρεις σταθμοί του μετρό, η Ομόνοια (Γραμμές 1 και 2), το Πανεπιστήμιο (Γραμμή 2) και η Βικτώρια (Γραμμή 1), και τα λεωφορεία έχουν δικές τους λωρίδες στη λεωφόρο Αλεξάνδρας, ενώ στην πλατεία δεν φτάνει μέσο σταθερής τροχιάς από το 1937, όταν καταργήθηκε η γραμμή 14 του τραμ που σταματούσε εκεί.

Ο σταθμός «Εξάρχεια», στην πλατεία, είναι ένας από τους δεκαπέντε του πρώτου τμήματος της Γραμμής 4 (από το Άλσος Βεΐκου ως το Γουδή), και οι εργασίες στην πλατεία άρχισαν τον Αύγουστο του 2022, με έντονες αντιδράσεις της γειτονιάς. Το Συμβούλιο της Επικρατείας απέρριψε το 2023 την αίτηση κατοίκων για αναστολή των εργασιών (η κοπή των δέντρων της πλατείας εκείνο το φθινόπωρο προκάλεσε διαμαρτυρίες), και με πρωτόκολλο του Ιουνίου 2025 το ένα πέμπτο του χώρου θα αποδιδόταν σε χρήση των κατοίκων, ενώ το υπόλοιπο έμενε δεσμευμένο για το εργοτάξιο.

Τον Απρίλιο του 2026 η Ελληνικό Μετρό, που έχει την ευθύνη του έργου, όρισε ως στόχο για την ολοκλήρωση της γραμμής το φθινόπωρο του 2032 (η σύμβαση προέβλεπε το 2029 και ο ανάδοχος είχε ζητήσει το 2034). Στα τέλη Σεπτεμβρίου 2026, ωστόσο, η πλατεία παρέμενε περιφραγμένη και χωρίς εργασίες, ενώ ο μετροπόντικας ήταν ακινητοποιημένος στην Κυψέλη από τον Μάιο, όταν εμφανίστηκαν ζημιές σε πολυκατοικίες της περιοχής, οπότε και αυτή η ημερομηνία μπορεί κάλλιστα να μετακινηθεί.

Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο φυλάσσει, ανάμεσα σε πολλά άλλα, τη χρυσή μάσκα που λανθασμένα ονομάστηκε «Μάσκα του Αγαμέμνονα», τα ευρήματα του Σλήμαν από τις Μυκήνες, τον χάλκινο θεό του Αρτεμισίου και το κύριο θραύσμα του Μηχανισμού των Αντικυθήρων. Τον Δεκέμβριο του 2025 εγκρίθηκαν οι προμελέτες για την υπόγεια επέκτασή του, που σχεδιάζουν οι David Chipperfield Architects με τον Αλέξανδρο Τομπάζη.

Η συνοικία είναι από παλιά τόπος του βιβλίου (ο επίσημος οδηγός της πόλης, This is Athens, γράφει ότι εδώ θα βρει κανείς τόσα βιβλιοπωλεία και εκδοτικούς οίκους όσα και καφέ), και η μεταφορά του βιβλιοπωλείου της Εστίας από τη Σταδίου στη Σόλωνος, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, φαίνεται πως έκανε την περιοχή εκείνη με τα περισσότερα βιβλιοπωλεία στην Αθήνα. Επιπλέον, ο ίδιος οδηγός μετρά δεκάδες δισκοπωλεία, με καινούργιους και μεταχειρισμένους δίσκους.

Κάθε Σάββατο πρωί στήνεται στην Καλλιδρομίου λαϊκή αγορά, με ελαιόλαδο, μέλι, ψάρια, βότανα, φρούτα και λαχανικά, και τον Δεκέμβριο του 2024 οι Financial Times τη συμπεριέλαβαν στις καλύτερες αγορές τροφίμων του κόσμου. Για φαγητό, ο ίδιος οδηγός προτείνει μεζεδοπωλεία και καφέ που μένουν ανοιχτά όλη μέρα.

Ο νόμος του 1929 για την οριζόντια ιδιοκτησία, που επέτρεψε σε διαφορετικούς ιδιοκτήτες να έχουν χωριστά διαμερίσματα στο ίδιο κτίριο, άνοιξε τον δρόμο για την αθηναϊκή πολυκατοικία, και τη δεκαετία του 1930 τα Εξάρχεια, όπως το Κολωνάκι και η Κυψέλη, γνώρισαν οικοδομική άνθηση με πολυκατοικίες μοντέρνας αρχιτεκτονικής. Μεταπολεμικά, η αντιπαροχή (το οικόπεδο σε αντάλλαγμα για μερικά από τα διαμερίσματα) έγινε ο συνήθης τρόπος οικοδόμησης, και γιγαντώθηκε τη δεκαετία του 1960.

Η συνοικία προσελκύει από παλιά φοιτητές και διανοούμενους, καλλιτέχνες και ακτιβιστές, και στα τέλη της δεκαετίας του 2010 εγκαταστάθηκε εδώ και μεγάλη κοινότητα μεταναστών και προσφύγων. Οι δύσκολες πλευρές της είναι υπαρκτές: τον Δεκέμβριο του 2024, στην επέτειο του θανάτου του Γρηγορόπουλου, τα ΜΑΤ κυνηγούσαν διαδηλωτές στους δρόμους της, και τον Δεκέμβριο του 2025 έκλεισαν τον δρόμο προς τα Εξάρχεια με χημικά και χειροβομβίδες κρότου-λάμψης. Παράλληλα, επικριτές μιλούν για εξευγενισμό της περιοχής (gentrification), και συνελεύσεις κατοίκων έχουν κινητοποιηθεί κατά των έργων του μετρό και εκφράζουν ανησυχία για την εξάπλωση των βραχυχρόνιων μισθώσεων.

Όποιος σκέφτεται να αγοράσει εδώ καλό είναι να ξέρει ότι τα Εξάρχεια και η Νεάπολη ανήκουν στο 1ο Δημοτικό Διαμέρισμα του Δήμου Αθηναίων, όπου οι νέες εγγραφές ακινήτων στο Μητρώο Ακινήτων Βραχυχρόνιας Διαμονής έχουν ανασταλεί ως τις 31 Δεκεμβρίου 2026. Επιπλέον, η σήραγγα της Γραμμής 4 σχεδιάζεται να περάσει κάτω από τις δύο γειτονιές, οπότε ίσως αξίζει να ρωτήσει κανείς πού βρίσκεται ένα παλαιότερο κτίριο σε σχέση με τη χάραξη.