Πλάκα, Μοναστηράκι και το ιστορικό κέντρο

Στη βορειοανατολική πλαγιά της Ακρόπολης απλώνεται η Πλάκα, που θεωρείται συνήθως η παλαιότερη συνοικία της πόλης, αφού χτίστηκε πάνω σε κατοικημένες περιοχές της αρχαίας Αθήνας και, απ' ό,τι φαίνεται, κατοικείται χωρίς ουσιαστική διακοπή από τη νεολιθική εποχή. Ερήμωσε προσωρινά κατά τις μάχες του 1826, στη διάρκεια της Επανάστασης, και ξανακατοικήθηκε στα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Όθωνα από έναν μεικτό πληθυσμό με παλιές αθηναϊκές οικογένειες, τεχνίτες, επαγγελματίες και στρατιωτικούς, την εποχή που η Αθήνα πήρε τη θέση του Ναυπλίου ως πρωτεύουσα (1834).

Τα Αναφιώτικα, ένα σύμπλεγμα από μικρά λευκά σπίτια στη βορειοανατολική πλευρά του βράχου, χτίστηκαν την ίδια περίοδο από οικοδόμους της Ανάφης, που είχαν έρθει στην Αθήνα για να δουλέψουν στα ανάκτορα του Όθωνα (σήμερα σώζονται περίπου 45 σπίτια). Το 1884 μια πυρκαγιά κατέστρεψε μεγάλο μέρος της Πλάκας και άνοιξε τον δρόμο για τις ανασκαφές στη Ρωμαϊκή Αγορά και στη Βιβλιοθήκη του Αδριανού. Μετά από μια παρακμή που κράτησε από τη δεκαετία του 1950 ως τη δεκαετία του 1970, ένα συνολικό σχέδιο προστασίας στη δεκαετία του 1980 έδωσε στη συνοικία νέα ζωή, και σήμερα αναφέρεται μάλιστα ως η μόνη γειτονιά της Αθήνας όπου όλα τα δίκτυα περνούν κάτω από τη γη, μέσα σε σήραγγες κατασκευασμένες ειδικά γι' αυτόν τον σκοπό.

Το Μοναστηράκι πήρε το όνομά του από την πλατεία του, όπου η εκκλησία της Παντάνασσας βρίσκεται δίπλα στο Τζαμί Τζισδαράκη του 1759, που σήμερα λειτουργεί ως παράρτημα του Μουσείου Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού. Κύρια αρτηρία του παζαριού είναι η οδός Αδριανού, ενώ καρδιά του θεωρείται η πλατεία Αβησσυνίας, με τα παλαιοπωλεία του Γιουσουρούμ.

Ο πιο γνωστός ίσως εμπορικός δρόμος της πόλης, η Ερμού, εκτείνεται σε μήκος περίπου ενάμισι χιλιομέτρου από το Σύνταγμα ως τον Κεραμεικό, και το ανατολικό της τμήμα είναι πεζόδρομος από το 1997. Όσο για την περιοχή του Ψυρρή (το όνομα πιθανότατα προέρχεται από τα Ψαρά), είχε κακή φήμη ως τις αρχές της δεκαετίας του 1990 και σήμερα είναι γνωστή για τα μπαρ και τις ταβέρνες της με ζωντανή μουσική, ενώ κάποιοι τεχνίτες έχουν επιστρέψει στα στενά της για να φτιάχνουν δερμάτινα σανδάλια και σουβενίρ. Η Κεντρική Αγορά, η Βαρβάκειος, που πήρε το όνομά της από τον ευεργέτη Ιωάννη Βαρβάκη, με τη δωρεά του οποίου χτίστηκε, εγκαινιάστηκε το 1884, και στους πάγκους της πωλούνται ψάρια, κρέας, ελιές, μπαχαρικά και μέλι.

Το όνομα της πλατείας Συντάγματος προέρχεται από το Σύνταγμα που αναγκάστηκε να παραχωρήσει ο Όθωνας μετά την εξέγερση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843. Στην άλλη πλευρά της λεωφόρου Αμαλίας βρίσκονται τα Παλαιά Ανάκτορα, έργο του Βαυαρού αρχιτέκτονα Φρίντριχ φον Γκέρτνερ, που άρχισαν να χτίζονται το 1836 και στεγάζουν τη Βουλή των Ελλήνων από το 1934. Μπροστά τους οι εύζωνες της Προεδρικής Φρουράς φυλάνε το Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη, και γύρω τους απλώνεται ο Εθνικός Κήπος.

Βόρεια της Ακρόπολης, η Ρωμαϊκή Αγορά χτίστηκε περίπου μεταξύ του 27 και του 17 π.Χ. με χρήματα του Αυγούστου. Δίπλα στην ανατολική της πύλη στέκει το Ωρολόγιο του Κυρρήστου, γνωστό ως Αέρηδες, που είναι παλαιότερο από την ίδια την Αγορά (ένας οκταγωνικός μαρμάρινος πύργος που κάποτε στέγαζε υδραυλικό ρολόι και φέρει ανάγλυφα των οκτώ ανέμων). Στην ίδια πλευρά του βράχου, η Βιβλιοθήκη του Αδριανού χτίστηκε από τον αυτοκράτορα το 132 μ.Χ., και στα βυζαντινά χρόνια ανεγέρθηκαν στον χώρο της τρεις εκκλησίες.

Το Μουσείο της Ακρόπολης, περίπου 300 μέτρα νοτιοανατολικά του Παρθενώνα, στου Μακρυγιάννη, άνοιξε τον Ιούνιο του 2009 σε σχέδια του Μπερνάρ Τσουμί με συνεργάτη τον Μιχάλη Φωτιάδη, και από τα γυάλινα δάπεδά του ο επισκέπτης βλέπει την ανασκαφή που απλώνεται από κάτω (σπίτια και εργαστήρια της κλασικής και της πρώιμης βυζαντινής εποχής). Η είσοδός του είναι στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου, τον δρόμο κάτω από τη νότια πλαγιά που διαμόρφωσε ο Δημήτρης Πικιώνης το 1955 και που είναι πεζόδρομος από το 2003.

Επειδή οι δρόμοι στο εσωτερικό της Πλάκας είναι πεζόδρομοι, η πρόσβαση γίνεται από την περίμετρο, με το μετρό στους σταθμούς Ακρόπολη, Σύνταγμα και Μοναστηράκι. Στο Σύνταγμα η Γραμμή 2 (από την Ανθούπολη ως το Ελληνικό) συναντά τη Γραμμή 3, που φτάνει ως το αεροδρόμιο. Το Μοναστηράκι, όπου ο πρώτος σταθμός λειτούργησε το 1895, συνδέει τη Γραμμή 3 με τη Γραμμή 1 (από τον Πειραιά ως την Κηφισιά), και ο σταθμός Ακρόπολη, στη Γραμμή 2, βρίσκεται ακριβώς δίπλα στο μουσείο. Το τραμ (γραμμή Τ6, προς την Πικροδάφνη, κοντά στη θάλασσα) ξεκινά δίπλα από την πλατεία Συντάγματος και, μετά από έργα, επανήλθε σε ολόκληρη τη διαδρομή του στις 19 Μαρτίου 2026, ενώ από την πλατεία ξεκινούν, και εκεί καταλήγουν, λεωφορεία και τρόλεϊ για πολλές περιοχές της πόλης.

Πολλά σπίτια της συνοικίας προστατεύονται, είτε ως νεότερα μνημεία με απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού (κατηγορία που αφορά κτίρια μεταγενέστερα του 1830) είτε ως διατηρητέα με απόφαση του Υπουργείου Περιβάλλοντος. Για κάθε οικοδομική εργασία σε κτίριο που έχει χαρακτηρίσει διατηρητέο το Υπουργείο Περιβάλλοντος, στο εξωτερικό ή στο εσωτερικό του, χρειάζεται η έγκριση του αρμόδιου Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής πριν εκδοθεί η οικοδομική άδεια. Σε υπόμνημα προς την επιτροπή της Βουλής για την αναθεώρηση του Συντάγματος, που έγινε γνωστό τον Ιούλιο του 2026, ο Πανελλήνιος Σύλλογος Ιδιοκτητών Διατηρητέων Κτιρίων και Μνημείων επισήμανε ότι δεν έχει καθοριστεί ακόμη ο τρόπος αποζημίωσης των ιδιοκτητών και ότι δεν έχει εκδοθεί το προεδρικό διάταγμα για τις ενισχύσεις και τα κίνητρα που προβλέπει ο νόμος του 2002 για την πολιτιστική κληρονομιά (ν. 3028/2002).

Για τη βραχυχρόνια μίσθωση ισχύει ειδικός κανόνας: από την 1η Ιανουαρίου 2025 δεν επιτρέπεται η πρώτη εγγραφή ακινήτου στο Μητρώο Ακινήτων Βραχυχρόνιας Διαμονής στο 1ο, το 2ο και το 3ο Δημοτικό Διαμέρισμα της Αθήνας (το 1ο περιλαμβάνει το ιστορικό κέντρο, την Πλάκα, το Μοναστηράκι και την περιοχή του Ψυρρή), και η απαγόρευση έχει παραταθεί ως τις 31 Δεκεμβρίου 2026 (όπως ίσχυε τον Οκτώβριο του 2026). Ένας νόμος του Ιουνίου 2026 (ν. 5313/2026) επιτρέπει στους υπουργούς να την παρατείνουν και, επιπλέον, διαγράφει από το μητρώο κάθε ακίνητο της ζώνης που μεταβιβάζεται εν ζωή, με πώληση ή δωρεά. Με άλλα λόγια, ένα εγγεγραμμένο διαμέρισμα που αγοράζει κανείς εδώ δεν μπορεί να μισθωθεί βραχυχρόνια όσο διαρκεί ο περιορισμός. Τον Σεπτέμβριο του 2026 η κυβέρνηση συμπεριέλαβε τη συνέχιση του περιορισμού και το 2027 στα νέα μέτρα που δεν έχουν ακόμη θεσμοθετηθεί. Σύμφωνα με τον Αθήνα 9.84 (Οκτώβριος 2026), οι εγγεγραμμένες κατοικίες στα τρία διαμερίσματα μειώθηκαν μέσα σε 21 μήνες από περίπου 14.000 σε 12.500.

Μόνιμοι κάτοικοι βέβαια υπάρχουν (η νότια πλευρά της Διονυσίου Αρεοπαγίτου είναι περιοχή ακριβών κατοικιών), ωστόσο η Πλάκα μόνη της δέχεται εκατοντάδες χιλιάδες τουρίστες τον χρόνο, και τα μπαρ του Ψυρρή βγάζουν τα σκαμπό τους στα στενά δρομάκια τη νύχτα. Ίσως λοιπόν η συνοικία ταιριάζει περισσότερο σε όποιον αγαπά μια πόλη ξύπνια σχεδόν όλες τις ώρες παρά σε όποιον αναζητά ησυχία.