Παπάγου και Χολαργός

Ο Δήμος Παπάγου-Χολαργού συγκροτήθηκε το 2011 από τους δύο πρώην δήμους, με έδρα τον Χολαργό. Στην απογραφή του 2021 ο Χολαργός είχε 31.304 κατοίκους και ο Παπάγος 13.962. Και οι δύο πόλεις, όπως σημειώνει ο ίδιος ο δήμος, γεννήθηκαν από οικοδομικούς συνεταιρισμούς με σχέδιο κηπούπολης (οικόπεδα αισθητά μεγαλύτερα από τα συνηθισμένα αστικά και πλήθος δημόσιων χώρων και χώρων πρασίνου), και οι δύο απλώνονται ως τους πρόποδες του Υμηττού.

Ο Χολαργός πήρε το όνομά του από τον αρχαίο δήμο (μια τοπική περιφέρεια της αρχαίας Αττικής) από τον οποίο καταγόταν ο Περικλής, ο «Χολαργεύς», μολονότι νεότερες έρευνες, βασισμένες σε επιγραφές, δείχνουν ότι εκείνος ο δήμος βρισκόταν μάλλον δυτικά του Κηφισού. Η σύγχρονη πόλη ξεκίνησε με την Εταιρεία Αγροπόλεων, που ιδρύθηκε το 1926, και το οριστικό της σχέδιο του 1928 μοίρασε χωράφια, αμπέλια και πευκοδάσος σε εκατό οικοδομικά τετράγωνα, με χώρο αγοράς, θέσεις για εκκλησία και σχολεία, δημοτικό κατάστημα και κεντρικό άλσος. Στη θέση της εκκλησίας υψώνεται σήμερα η τρίκλιτη βασιλική με τρούλο της Παναγίας Φανερωμένης (η ανέγερσή της άρχισε το 1962).

Στα χρόνια της Κατοχής μια ιταλική μονάδα εγκατέστησε το αρχηγείο της στην έπαυλη του ζεύγους Σαλίγκαρου (η οικοδόμηση σταμάτησε όταν ήρθαν οι Γερμανοί), ενώ μετά την Απελευθέρωση τα πρώτα καταστήματα άνοιξαν γύρω από τη σημερινή Πλατεία Δημοκρατίας. Η πραγματική ανάπτυξη ήρθε μετά το 1960: ο Χολαργός είχε 2.775 κατοίκους το 1951 και 31.703 το 1981, καθώς οι όροι δόμησης έφτασαν να επιτρέπουν πέντε ορόφους και η αντιπαροχή αντικατέστησε πολλές από τις παλιές επαύλεις με πολυκατοικίες. Από το 2004 ο ανδριάντας του Περικλή, έργο του Γεωργίου Καλακαλλά, στέκεται στο σημείο όπου η Λεωφόρος Περικλέους ξεκινά από τη Μεσογείων.

Ο Παπάγος, που υπαγόταν στον Χολαργό ως το 1965, είναι νεότερος και χτίστηκε για ένα μόνο επάγγελμα. Ο Αυτόνομος Οικοδομικός Οργανισμός Αξιωματικών (ΑΟΟΑ), που συστάθηκε με νόμο το 1950 για να στεγάσει αξιωματικούς των τριών κλάδων των Ενόπλων Δυνάμεων, άρχισε να χτίζει την πρώτη κατοικία στις αρχές του 1952 και στις 22 Ιουνίου 1954 κλήρωσε στους δικαιούχους τις πρώτες 200 κατοικίες. Το όνομα του οικισμού προέρχεται από τον στρατάρχη Αλέξανδρο Παπάγο, ο οποίος ως αρχιστράτηγος είχε φροντίσει για έναν νόμο που θα έδινε στους αξιωματικούς ιδιόκτητη κατοικία.

Τους δρόμους, τις πλατείες και τα άλση τα κατασκεύασε επίσης ο ΑΟΟΑ, που λειτούργησε και ως πολεοδομική αρχή, γι' αυτό και η πόλη έχει, όπως φαίνεται, ενιαία φυσιογνωμία: από το 1953 ως το 1969 χτίστηκαν 1.395 κατοικίες και από το 1975 ως το 1980 ακολούθησαν 66 πολυκατοικίες με 833 διαμερίσματα. Το ένα τρίτο των δρόμων και των πλατειών (39 από τους 117, κατά την καταμέτρηση του δήμου) φέρει το όνομα αξιωματικών που έπεσαν στους πολέμους της χώρας, δεντροστοιχίες συνοδεύουν το καλοσχεδιασμένο ρυμοτομικό, και το Μεγάλο Πάρκο (ή Πάρκο Στρατάρχου Αλεξάνδρου Παπάγου) βρίσκεται περίπου στο κέντρο της πόλης.

Το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας στεγάζεται στο στρατόπεδο Παπάγου, το γνωστό Πεντάγωνο, πάνω στη Λεωφόρο Μεσογείων, εκεί όπου ο Παπάγος συναντά τον Δήμο Αθηναίων, και από το 2000 ο έφιππος ανδριάντας του στρατάρχη (έργο του Ηρακλή Ξανθόπουλου) το αντικρίζει από την απέναντι πλευρά της λεωφόρου. Η Μεσογείων έχει μήκος περίπου 8 χιλιομέτρων, από τη Λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας ως την Περιφερειακή Υμηττού, και συνδέει τον Χολαργό με το κέντρο της Αθήνας, ενώ κεντρική οδική αρτηρία της ίδιας της πόλης είναι η Λεωφόρος Περικλέους.

Η Γραμμή 3 του μετρό, την οποία λειτουργεί η ΣΤΑΣΥ, έχει εδώ δύο σταθμούς: την Εθνική Άμυνα, που ήταν το τέρμα της γραμμής όταν εκείνη άνοιξε το 2000, και τον Χολαργό, που προστέθηκε το 2010. Από τους δύο σταθμούς οι συρμοί φτάνουν μέσω Συντάγματος και Μοναστηρακίου ως τον Πειραιά, ενώ προς την άλλη κατεύθυνση ορισμένοι συνεχίζουν πέρα από τη Δουκίσσης Πλακεντίας ως το αεροδρόμιο. Κυκλικές γραμμές λεωφορείων του ΟΑΣΑ ξεκινούν από τον σταθμό Εθνική Άμυνα και μπαίνουν στις γειτονιές (η 409 για τον Παπάγο, η 416 και η 418 για τον Χολαργό), ενώ το τραμ δεν φτάνει καθόλου ως εδώ.

Η Περιφερειακή Υμηττού (Α62) περνά νοτιοανατολικά του Παπάγου και συνδέει την περιοχή με την Αττική Οδό και την Ανατολική Αττική, είναι όμως και μέρος του προβλήματος. Η κυκλοφορία πιέζει τον Παπάγο από πολλές πλευρές (δύο υπουργεία, το ΚΤΕΟ, το νοσοκομείο «Γ. Γεννηματάς» και ο κόμβος Παπάγου της Περιφερειακής), οι οδηγοί συνηθίζουν να χρησιμοποιούν τους στενούς δρόμους του ως παράκαμψη προς τη Λεωφόρο Κατεχάκη, και ο Χολαργός δεν διαθέτει παράπλευρες λεωφόρους ανατολικά και δυτικά. Πρόβλημα είναι επίσης η στάθμευση, κατά τον ίδιο τον δήμο, ο οποίος τον Οκτώβριο του 2026 έθεσε ξανά σε διαβούλευση (ως τις 30 Οκτωβρίου) ένα αναθεωρημένο σύστημα ελεγχόμενης στάθμευσης γύρω από τη Μεσογείων, που προβλέπει 1.832 θέσεις για μόνιμους κατοίκους.

Ο δήμος συγκαταλέγει τη γειτνίαση με τον Υμηττό στα κοινά πλεονεκτήματα των δύο πόλεων. Το βουνό έχει μήκος περίπου 16 χιλιομέτρων (η κορυφή του, ο Εύζωνας, φτάνει τα 1.026 μέτρα) και ανήκει στο ευρωπαϊκό δίκτυο Natura 2000, ενώ στις πλαγιές του, ανάμεσα στον Χολαργό και τον Παπάγο, βρίσκεται η Μονή του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, που λειτουργεί ακόμη ως μοναστική κοινότητα. Ο Σύνδεσμος Προστασίας και Ανάπτυξης Υμηττού (ΣΠΑΥ), στον οποίο συμμετέχουν δώδεκα δήμοι, προτείνει διαδρομές που ξεκινούν από τον Παπάγο, ανάμεσά τους κυκλικές γύρω από τον Άγιο Ιωάννη Θεολόγο, με θέα στην Αθήνα και τον Σαρωνικό, και άλλες ως το Τρίστρατο της Αγίας Παρασκευής και το Σπήλαιο του Λιονταριού. Στο βουνό οφείλεται πιθανότατα και η δροσιά της περιοχής, αφού ο ψυχρός αέρας κατεβαίνει από τις πλαγιές του και κρατά τον Χολαργό δροσερότερο από το μεγαλύτερο μέρος της Αθήνας.

Ο Παπάγος παραμένει, κατά την ελληνική Βικιπαίδεια, περιοχή σχετικά αραιής δόμησης, με πολλές μονοκατοικίες των δεκαετιών του 1960 και του 1970, αν και τα τελευταία χρόνια οι πολυκατοικίες φαίνεται να παίρνουν τη θέση των παλιών σπιτιών. Πυκνότερα δομημένος είναι ο Χολαργός, με τις πολυκατοικίες της αντιπαροχής. Το σχέδιο του 1928 διέσωσε ωστόσο τους κοινόχρηστους χώρους και το πράσινό του, και ο δήμος τον περιγράφει ως πόλη που διατήρησε χαρακτήρα γειτονιάς, με κατοίκους μεσαίων και υψηλών εισοδημάτων και, εδώ και πολλά χρόνια, πολλούς καλλιτέχνες και ανθρώπους των γραμμάτων. Για όποιον σκέφτεται να αγοράσει, οι κατοικίες φαίνεται να ακολουθούν πιστά αυτή την ιστορία, από τις μονοκατοικίες του Παπάγου και τις πολυκατοικίες που χτίστηκαν από το 1975 ως το 1980 ως τα διαμερίσματα των δεκαετιών της αντιπαροχής στον Χολαργό.