Χαλάνδρι

Το Χαλάνδρι είναι δήμος της Περιφερειακής Ενότητας Βορείου Τομέα Αθηνών, με έκταση περίπου 10,8 τετραγωνικά χιλιόμετρα στους πρόποδες της Πεντέλης. Στην απογραφή του 2021 είχε 77.102 μόνιμους κατοίκους (λίγο περισσότερους από τους 74.192 του 2011). Ο οικιστικός του ιστός συνεχίζεται πλέον χωρίς διακοπή στα γειτονικά προάστια, ανάμεσά τους το Μαρούσι, τα Βριλήσσια, η Αγία Παρασκευή και ο Χολαργός.

Η πόλη βρίσκεται στη θέση του αρχαίου δήμου της Φλύας (μιας από τις τοπικές μονάδες της αρχαίας Αττικής), από όπου λέγεται ότι κατάγονταν ο Ευριπίδης και ο Θεμιστοκλής. Το πιο ορατό ίσως κατάλοιπο των ρωμαϊκών χρόνων είναι η Παναγία η Μαρμαριώτισσα, ένας μικρός ναός που αρχικά ήταν μαυσωλείο από ακριβό μάρμαρο, χτισμένο πιθανότατα για κάποιον εύπορο κάτοικο της περιοχής, και αργότερα απέκτησε αψίδα και τοιχογραφίες, από τις οποίες σώζονται σπαράγματα (ο Αναστάσιος Ορλάνδος διάβασε σε αυτά επιγραφή με τη χρονολογία 1717).

Από τον δήμο Αθηναίων το Χαλάνδρι αποσπάστηκε το 1925 και έγινε αυτόνομη κοινότητα, ενώ μετά το 1922 εγκαταστάθηκαν εδώ πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία (στον Συνοικισμό, τον μικρό οικισμό που χτίστηκε γι' αυτούς, στέκει σήμερα το Μνημείο Μικρασιατικού Ξεριζωμού). Έγινε δήμος τη δεκαετία του 1940, και τη δεκαετία του 1970, καθώς πολλοί Αθηναίοι άφηναν το κέντρο, μεγάλωσε γρήγορα και πήρε σε μεγάλο βαθμό τη σημερινή του μορφή.

Το εμπορικό κέντρο είναι σε μεγάλο μέρος πεζοδρομημένο (ανάμεσα στους πεζόδρομους είναι η Ηρακλείου και η Θουκυδίδου) γύρω από την κεντρική πλατεία, την οποία ένας ταξιδιωτικός οδηγός του 2021 περιγράφει ως πολλές πλατείες σε μία. Στη μία πλευρά της υπάρχει παιδική χαρά, στις κερκίδες και γύρω από το σιντριβάνι μαζεύονται μεγαλύτερα παιδιά, έφηβοι κάνουν σκέιτ, και στην απέναντι πλευρά βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Νικολάου, στα σκαλιά της οποίας, κατά τον ίδιο οδηγό, συγκεντρώνονται οι νέοι πριν από τη βραδινή τους έξοδο. Καφέ, κοκτέιλ μπαρ, μπιραρίες, καταστήματα αλυσίδων και μικρότερα, πιο ιδιαίτερα μαγαζιά γεμίζουν τους γύρω δρόμους, ενώ η λεωφόρος Πεντέλης έχει τα δικά της εστιατόρια.

Η έξοδος για φαγητό μοιάζει να είναι παλιά συνήθεια εδώ, αφού στα χρόνια της δικτατορίας (1967 έως 1974) η πλατεία Δούρου ήταν γνωστή για τις ταβέρνες της, με ψητό αρνί, γουρουνόπουλο και κυνήγι. Η επιτυχία του κέντρου έχει ωστόσο το τίμημά της, και το 2015 ένα δημοσίευμα μετρούσε 373 εστιατόρια, καφέ, μπαρ και μπιραρίες σε 50 οικοδομικά τετράγωνα, με περίπου 10.000 θαμώνες τις Παρασκευές και τα Σάββατα, όπως και τις αργίες. Στο ίδιο δημοσίευμα γινόταν λόγος για μεγάλο κυκλοφοριακό φόρτο ακόμη και στα στενά και για θόρυβο πάνω από τα επιτρεπτά όρια σε 30 σημεία μέτρησης (σύμφωνα με μελέτη του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου). Αν οι νύχτες είναι σήμερα πιο ήσυχες, δεν καταφέραμε να το διαπιστώσουμε.

Η Ρεματιά είναι το τμήμα του ρέματος Πεντέλης-Χαλανδρίου, γνωστού και ως ρέμα Πολυδρόσου, που διασχίζει το Χαλάνδρι. Το ρέμα ξεκινά από τους πρόποδες της Πεντέλης και, σε μήκος 6,6 χλμ., περνά από τα Μελίσσια, τα Βριλήσσια και το Μαρούσι ως το Χαλάνδρι, ενώ το κομμάτι από το Χαλάνδρι ως τη λεωφόρο Κηφισίας είναι καλυμμένο. Ένα προεδρικό διάταγμα του 1995 το χαρακτήρισε προστατευόμενη περιοχή σε δύο ζώνες, μια εσωτερική όπου το τοπίο δεν επιτρέπεται να αλλοιωθεί και μια ευρύτερη με περιορισμούς στη δόμηση, και κατά μήκος του φυτρώνουν πεύκα, πλατάνια, καλάμια και σχίνοι, ανάμεσα στα οποία έχει εγκατασταθεί μια αποικία από πράσινους παπαγάλους.

Στο Πολύδροσο, μέσα στη Ρεματιά, το υπαίθριο θέατρο φέρει το όνομα του Ευριπίδη (Ευριπίδειο Θέατρο). Λειτουργεί από το 1981 και, όταν κάηκε στις 18 Μαΐου 2015, ξαναστήθηκε με καινούργιες κερκίδες ως τις 3 Ιουνίου. Κάθε καλοκαίρι το δημοτικό φεστιβάλ το γεμίζει με συναυλίες, θεατρικές παραστάσεις, εκδηλώσεις για παιδιά και, πού και πού, κάποια παράσταση stand-up comedy (το 2025 το φεστιβάλ κράτησε από τις 2 Ιουλίου ως τις 21 Σεπτεμβρίου, και οι 34 από τις 42 εκδηλώσεις του ήταν δωρεάν). Ένας οδηγός για την Αθήνα, το Bonflaneur, καταγράφει τα προβλήματα που έχει αντιμετωπίσει το ρέμα παρά το διάταγμα: ελλιπή πυροπροστασία, κακή διαχείριση των νερών, καταπατήσεις και αυθαίρετη δόμηση, και άρρωστα δέντρα.

Κάτω από την πόλη περνά το Αδριάνειο Υδραγωγείο, που χτίστηκε γύρω στο 140 μ.Χ. για να φέρνει νερό από τους πρόποδες της Πάρνηθας ως την πλατεία Δεξαμενής στο Κολωνάκι και εδώ και πολύ καιρό δεν αποτελεί ενεργό μέρος του δικτύου ύδρευσης. Τα τελευταία χρόνια το Χαλάνδρι το έκανε άξονα ενός έργου με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, του Cultural H.ID.RA.N.T., που είχε στόχο να χρησιμοποιηθεί ξανά το νερό του (μη πόσιμο με τα σημερινά κριτήρια) σε κήπους και χώρους πρασίνου, με σωληνώσεις σε ένα τμήμα της πόλης και με βυτιοφόρα και δεξαμενές στο υπόλοιπο. Τον Αύγουστο του 2024, σύμφωνα με τον ιστότοπο του ίδιου του προγράμματος, το έργο βρισκόταν στο τελικό του στάδιο.

Η γραμμή 3 του μετρό, που τη λειτουργεί η ΣΤΑΣΥ, είναι μάλλον ο απλούστερος τρόπος για να έρθει και να φύγει κανείς, και τέσσερις σταθμοί της βρίσκονται μέσα στο Χαλάνδρι ή στα όριά του: οι σταθμοί Χαλάνδρι (άνοιξε τον Ιούλιο του 2004), Δουκίσσης Πλακεντίας κοντά στο Πάτημα (πήρε το όνομά του από τη Δούκισσα της Πλακεντίας, φιλελληνίδα που είχε στην κατοχή της μεγάλο μέρος της γης εκεί), Νομισματοκοπείο στη λεωφόρο Μεσογείων (2009) και Αγία Παρασκευή (Δεκέμβριος 2010), στα όρια με τον ομώνυμο δήμο. Προς το κέντρο η γραμμή κινείται υπογείως μέσω Συντάγματος ως τον Πειραιά, ενώ προς την αντίθετη κατεύθυνση ορισμένοι συρμοί συνεχίζουν, πάνω στις γραμμές του Προαστιακού, ως το αεροδρόμιο.

Ο σταθμός Δουκίσσης Πλακεντίας εξυπηρετεί επιπλέον τον Προαστιακό, του οποίου οι αποβάθρες βρίσκονται στη νησίδα της Αττικής Οδού, στα όρια του Χαλανδρίου με τα Βριλήσσια, και είναι κόμβος λεωφορείων προς τα βορειοανατολικά προάστια και την Ανατολική Αττική. Οι λεωφόροι Κηφισίας και Μεσογείων περνούν στις παρυφές της πόλης, ενώ οι λεωφόροι Πεντέλης και Αποστολοπούλου οδηγούν στο εσωτερικό της, και για μικρές αποστάσεις υπήρχαν, σύμφωνα με τον οδηγό του 2021, πάνω από 5 χλμ. ποδηλατοδρόμων.

Ο ταξιδιωτικός οδηγός του 2021 περιγράφει το Χαλάνδρι ταυτόχρονα ως βόρειο προάστιο, ως μέρος κοντά στην Αθήνα, ως μεσοαστική περιοχή και ως χωριό. Γύρω από το εμπορικό κέντρο απλώνονται η Αγία Βαρβάρα στα δυτικά, το Πολύδροσο στα βόρεια, το Άνω Χαλάνδρι στα βορειοανατολικά, το Πάτημα στα ανατολικά και το Κάτω Χαλάνδρι στα νότια, μαζί με μικρότερες γειτονιές όπως τα Σίδερα και η Ριζάρειος. Ο ίδιος οδηγός σημειώνει γειτονιές με περισσότερο πράσινο και αραιότερη δόμηση, όπου στέκουν ακόμη λίγες μονοκατοικίες από μια παλαιότερη εποχή.

Στο Χαλάνδρι έχει τις εγκαταστάσεις του και το ACS Athens (American Community Schools of Athens), που ιδρύθηκε το 1945 και είχε τον Οκτώβριο του 2025 περίπου 1.200 μαθητές 56 εθνικοτήτων. Για όποιον σκέφτεται να αγοράσει, τα υπέρ και τα κατά είναι μάλλον όσα περιγράψαμε: από τη μία ένα ζωντανό κέντρο, το μετρό και ένα προστατευόμενο ρέμα σε μικρή απόσταση, από την άλλη η κίνηση και ο βραδινός θόρυβος στο κέντρο, σε μια πόλη όπου έχουν απομείνει λίγες μονοκατοικίες.