Μαρούσι

Εκεί όπου βρίσκεται σήμερα το Μαρούσι ήταν άλλοτε το Άθμονον, ένας από τους δήμους (τις τοπικές κοινότητες) της αρχαίας Αττικής, και το σημερινό όνομα της πόλης προέρχεται από την Αμαρυσία Άρτεμη, της οποίας η λατρεία φαίνεται πως ήρθε από την Αμάρυνθο της Εύβοιας και προς τιμήν της οποίας οι αγώνες του Αθμόνου ονομάζονταν Αμαρύσια. Στα νεότερα χρόνια το χωριό ήταν αρβανιτόφωνο και, όπως φαίνεται, γνωστό για την κεραμική του, αφού εδώ εγκαταστάθηκαν αγγειοπλάστες από τη Σίφνο που δίδαξαν την τέχνη τους (η ιστορία της πόλης στον ιστότοπο του δήμου μνημονεύει ακόμη τα κανάτια τους).

Ο πρώτος δήμος με έδρα το Μαρούσι, ο Δήμος Αμαρυσίων, ιδρύθηκε το 1836, και ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου χτίστηκε το 1874. Το 1885 έφτασε στο χωριό ο ατμοκίνητος σιδηρόδρομος προς την Κηφισιά (οι ντόπιοι έλεγαν το τρένο «Θηρίο»). Το 1925 το Αμαρούσιον αποσπάστηκε οριστικά από τον Δήμο Αθηναίων ως ανεξάρτητη κοινότητα και το 1943, με περίπου 10.000 κατοίκους, έγινε δήμος. Ο πιο γνωστός Μαρουσιώτης είναι μάλλον ο νερουλάς Σπύρος Λούης, που κέρδισε τον μαραθώνιο των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων στις 10 Απριλίου 1896 (29 Μαρτίου με το παλαιό ημερολόγιο).

Στο νοτιοδυτικό τμήμα του δήμου βρίσκεται το Ολυμπιακό Αθλητικό Κέντρο Αθηνών «Σπύρος Λούης» (ΟΑΚΑ), του οποίου το κεντρικό στάδιο εγκαινιάστηκε στις 8 Σεπτεμβρίου 1982. Το στάδιο φιλοξένησε ως κύρια εγκατάσταση το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Στίβου του 1997 και, μετά την ανακαίνιση σε σχέδια του Σαντιάγο Καλατράβα, που του έδωσε το τοξωτό στέγαστρο, τις τελετές έναρξης και λήξης, τους αγώνες στίβου και τον τελικό ποδοσφαίρου ανδρών των Αγώνων του 2004.

Με το στέγαστρο, ωστόσο, υπήρξαν προβλήματα τα τελευταία χρόνια. Το φθινόπωρο του 2023 μελέτη έκρινε ότι τόσο αυτό όσο και το στέγαστρο του γειτονικού ποδηλατοδρομίου δεν πληρούσαν τα κανονιστικά επίπεδα στατικής επάρκειας, και το στάδιο έμεινε κλειστό ως την άνοιξη του 2024, όταν είχαν πια αφαιρεθεί τα πολυκαρβονικά φύλλα. Σύμφωνα με το Υπερταμείο, που διενήργησε τον διαγωνισμό για λογαριασμό του ΟΑΚΑ, στις 27 Μαΐου 2025 υπογράφηκε σύμβαση για την αποκατάσταση της στατικής επάρκειας και των δύο στεγάστρων, με προβλεπόμενο χρόνο ολοκλήρωσης δεκατέσσερις μήνες, οπότε, αν σκοπεύετε να πάτε σε κάποια εκδήλωση εκεί, ίσως αξίζει να ελέγξετε πρώτα πώς προχωρούν.

Μέρος του πρώην Διεθνούς Κέντρου Ραδιοτηλεόρασης των Αγώνων του 2004, δίπλα στο συγκρότημα, μετατράπηκε το 2007 και το 2008 στο εμπορικό κέντρο Golden Hall, ενώ το The Mall Athens, κοντά στον σταθμό της Νερατζιώτισσας, άνοιξε στις 25 Νοεμβρίου 2005 και έχει περίπου 200 καταστήματα και άλλους χώρους. Κατά μήκος της λεωφόρου Κηφισίας (περίπου 19 χλμ. από τους Αμπελοκήπους ως τη Νέα Ερυθραία) έχουν την έδρα τους πολλές ελληνικές και ξένες εταιρείες, και το υπουργείο Παιδείας μεταφέρθηκε στο Μαρούσι το 2007.

Η γραμμή 1 του μετρό (ο παλιός ηλεκτρικός Πειραιά-Κηφισιάς, με φορέα λειτουργίας τη ΣΤΑΣΥ) έχει τρεις σταθμούς στο Μαρούσι. Η Ειρήνη, δίπλα στο Ολυμπιακό συγκρότημα, λειτουργεί από το 1982 και η Νερατζιώτισσα, που πήρε το όνομά της από βυζαντινό ναό της Παναγίας, ονομασμένο έτσι για τις νεραντζιές της περιοχής, από τον Αύγουστο του 2004, ενώ ο σημερινός σταθμός του Αμαρουσίου χρονολογείται από το 1957 (χτίστηκε υπερυψωμένος, σαν γέφυρα, για να μην εμποδίζουν τα τρένα την κυκλοφορία στο ιστορικό κέντρο). Ο σταθμός ΚΑΤ, ο επόμενος προς βορρά, βρίσκεται λίγο πιο πέρα από τα όρια, στην Κηφισιά, και πήρε το όνομά του από το γειτονικό νοσοκομείο.

Η Νερατζιώτισσα βρίσκεται στην κεντρική νησίδα της Αττικής Οδού και είναι επίσης σταθμός του Προαστιακού, όπως και ο σταθμός «Κηφισίας», στον κόμβο του αυτοκινητόδρομου με τη λεωφόρο, και από τους δύο τα τρένα πηγαίνουν προς τη μία κατεύθυνση στο αεροδρόμιο και προς την άλλη στον Πειραιά ή στα Άνω Λιόσια (με τα δρομολόγια που ισχύουν από τον Νοέμβριο του 2025). Η Αττική Οδός, αυτοκινητόδρομος με διόδια από την Ελευσίνα ως το αεροδρόμιο, άνοιξε τμηματικά από το 2001 ως το 2004 και συναντά τη λεωφόρο Κηφισίας σε μεγάλο κυκλικό κόμβο στον Παράδεισο. Η λεωφόρος Κηφισίας, από τις μακρύτερες και πιο πολυσύχναστες της Αθήνας, κόβει την πόλη στα δύο.

Ως το 2015 ο πεζόδρομος της Ερμού είχε ανακατασκευαστεί ως βιοκλιματικός (με φωτοβολταϊκά στο μεγαλύτερο μέρος του). Ήδη το 2013 η Athens Voice έγραφε ότι καφέ, μπαρ, μπιστρό και άλλα μαγαζιά έπαιρναν τη θέση καταστημάτων που είχαν χάσει πελατεία εξαιτίας του The Mall Athens και της οικονομικής κρίσης. Από τα μουσεία του δήμου ξεχωρίζουν δύο: το Σπαθάρειο Μουσείο Θεάτρου Σκιών, που λειτουργεί από τον Ιούνιο του 1995, αφηγείται την ιστορία του θεάτρου σκιών και του Καραγκιόζη από το 1860 ως σήμερα, ενώ το Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο, που ιδρύθηκε το 1992, έχει πάνω από 1.500 αντικείμενα, τα περισσότερα από το 1850 ως το 1940.

Οι συνοικίες διαφέρουν περισσότερο απ' όσο θα περίμενε κανείς σε μια πόλη αυτού του μεγέθους. Ο Άγιος Θωμάς, που έχει το ίδιο όνομα με τον ναό της περιοχής, απλώνεται δυτικά του Παραδείσου. Ο Παράδεισος, όπου βρίσκεται ο κόμβος, εξελίχθηκε σε επιχειρηματικό κέντρο και, κατά την ελληνική Βικιπαίδεια, δεν οικοδομήθηκε ποτέ ουσιαστικά για κατοικία, γι' αυτό και ερημώνει εκτός ωραρίου εργασίας. Ο Σωρός έχει στο δυτικό του τμήμα γραφεία πολυεθνικών εταιρειών και το Ιατρικό Κέντρο Αθηνών, ενώ στο ανατολικό πολλά άδεια οικόπεδα και χώρους πρασίνου.

Το Κτήμα Συγγρού, στα όρια με την Κηφισιά, έχει έκταση περίπου 950 στρεμμάτων, κατά το μεγαλύτερο μέρος δάσος, ενώ τα υπόλοιπα είναι καλλιέργειες και κτίρια, ανάμεσά τους η έπαυλη του Ανδρέα Συγγρού και ο ναός του Αγίου Ανδρέα, σε γοτθικό ρυθμό. Η Ιφιγένεια Συγγρού, σύζυγος του εθνικού ευεργέτη, το κληροδότησε στη Γεωργική Εταιρεία Αθηνών, με τη ρητή επιθυμία να συμβάλει στη «μόρφωση καλών γεωργών και κηπουρών».

Στην απογραφή του 2021 το Μαρούσι είχε 71.830 κατοίκους, μερικές εκατοντάδες λιγότερους από το 2011, σε έκταση λίγο μικρότερη από 13 τ.χλμ., και είναι από τα μεγαλύτερα κέντρα απασχόλησης του λεκανοπεδίου. Εδώ βρίσκονται η Γερμανική Σχολή Αθηνών και αρκετά μεγάλα νοσοκομεία: το Υγεία, που ιδρύθηκε το 1970 από ομάδα Ελλήνων γιατρών ως το πρώτο μεγάλο ιδιωτικό νοσηλευτικό ίδρυμα της χώρας, το Μητέρα και το Ιατρικό Κέντρο Αθηνών, του οποίου η κατασκευή άρχισε το 1984. Η Αγία Φιλοθέη, το Πολύδροσο (στα όρια με το Χαλάνδρι), τα Ανάβρυτα και η Νέα Λέσβος συγκαταλέγονται στις πιο προνομιούχες συνοικίες.