Φιλοθέη και Ψυχικό

«Ψυχικό» σημαίνει ελεημοσύνη (μια καλή πράξη για τη σωτηρία μιας ψυχής), και το όνομα αποδίδεται συνήθως σε ένα πηγάδι για τους διαβάτες, το οποίο, κατά την παράδοση, άνοιξε εδώ η Αγία Φιλοθέη τον 16ο αιώνα. Το ίδιο το προάστιο, ωστόσο, είναι έργο της εταιρείας Κέκροψ, που ιδρύθηκε τον Ιούνιο του 1923 και ανέθεσε στον αρχιτέκτονα Αλέξανδρο Νικολούδη να συντάξει αυτό που η ίδια αποκαλεί πρώτο ιδιωτικό ρυμοτομικό σχέδιο της Ελλάδας, με πρότυπο την αγγλική κηπούπολη. Η εταιρεία δημιούργησε δική της ύδρευση, ηλεκτροδότηση και συγκοινωνία, και ο μόνος όρος για την αγορά οικοπέδου, όπως αναφέρει η ίδια, ήταν να έχει κάθε σπίτι τον κήπο του.

Η Φιλοθέη ακολούθησε στα τέλη της ίδιας δεκαετίας, όταν υπάλληλοι της Εθνικής Τράπεζας ίδρυσαν οικοδομικό συνεταιρισμό (τον Ιανουάριο του 1929) για να αγοράσουν την έκταση. Το σχέδιό τους, βασισμένο σε αγγλικά πρότυπα κηπούπολης, εγκρίθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1930 και διέθετε περίπου τα δύο τρίτα της έκτασης σε κοινόχρηστους χώρους. Ο οικισμός λεγόταν Νέα Αλεξάνδρεια ως το 1936, οπότε πήρε το όνομα Φιλοθέη, δύο χρόνια αφότου βρέθηκε τυχαία η κρύπτη της Αγίας, την ώρα που έβγαζαν κοκκινόπετρα για τα καινούργια σπίτια.

Το Νέο Ψυχικό, στην άλλη πλευρά της Λεωφόρου Κηφισίας, έχει διαφορετική ιστορία, αφού μετά το 1923 εγκαταστάθηκαν εδώ Μικρασιάτες πρόσφυγες (ανάμεσά τους οικογένειες από τα Βουρλά και το Μελί), γύρω από τον ναό του Αγίου Γεωργίου, που έχτισαν οι ίδιοι, και την τότε μικρή εκκλησία της Αγίας Σοφίας. Η περιοχή, που ως τότε ανήκε στο Χαλάνδρι, έγινε αυτόνομη κοινότητα το 1946 και δήμος το 1982.

Αυτό που μάλλον επέτρεψε στο Ψυχικό να μείνει πιστό στο αρχικό του σχέδιο είναι οι αυστηροί όροι δόμησης, σύμφωνα με τους οποίους τα σπίτια πρέπει να είναι πανταχόθεν ελεύθερα, τα περισσότερα δεν μπορούν να ξεπερνούν τους τρεις ορόφους και ο συντελεστής δόμησης είναι 0,6 (το πολύ 0,6 τετραγωνικά μέτρα δόμησης για κάθε τετραγωνικό μέτρο οικοπέδου). Καταστήματα και γραφεία επιτρέπονται μόνο σε δύο μικρές ζώνες, τη Νέα και την Παλαιά Αγορά. Η Φιλοθέη χαρακτηρίστηκε περιοχή αμιγούς κατοικίας με διάταγμα του 1935, και στο Ψυχικό έχουν κηρυχθεί διατηρητέα 75 κτίρια.

Η ρύθμιση αυτή έχει, πάντως, και τις τριβές της. Η Παλαιά Αγορά, το κέντρο του Ψυχικού από το 1930, έπαψε να λειτουργεί τη δεκαετία του 1990 εξαιτίας νομικών διαφορών με την Κέκροψ, και τον Ιούνιο του 2023 η εταιρεία την ανέφερε ακόμη ανάμεσα στα ακίνητά της που παρέμεναν δεσμευμένα λόγω καθυστερήσεων των δημοτικών αρχών. Το 2022, εξάλλου, η Κέκροψ έχασε με απόφαση του Αρείου Πάγου υπέρ του Δημοσίου 242,25 στρέμματα εκτός σχεδίου πόλεως, γύρω από το παλιό της λατομείο στα Τουρκοβούνια. Η προσφυγή της στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που κατατέθηκε τον Οκτώβριο του ίδιου έτους, περίμενε ακόμη να εξεταστεί τον Ιούνιο του 2025, σύμφωνα με την εταιρεία.

Τα περισσότερα από όσα αξίζει να δει κανείς βρίσκονται στο ύπαιθρο. Στην πλατεία Γιώργου Ζογγολόπουλου έξι μεγάλα έργα του ίδιου του γλύπτη (1903 έως 2004), που ήταν από τους πρώτους κατοίκους του Ψυχικού, συγκροτούν την Υπαίθρια Γλυπτοθήκη, την οποία ο δήμος περιγράφει ως τη μόνη δημοτική στην Ελλάδα που είναι αφιερωμένη σε έναν καλλιτέχνη, ενώ οι «Ομπρέλες» του στέκονται στην είσοδο του Ψυχικού, στη Λεωφόρο Κηφισίας.

Στη Φιλοθέη βρίσκονται η κρύπτη της Αγίας Φιλοθέης και η παιδική χαρά που δημιούργησε ο Δημήτρης Πικιώνης από το 1961 ως το 1964 (με μια παλιά βάρκα, μια σαρακατσάνικη καλύβα, ένα γεφυράκι πάνω από μια λιμνούλα και γλυπτά του Χρήστου Καπράλου και άλλων), την οποία το Υπουργείο Πολιτισμού έχει χαρακτηρίσει διατηρητέο μνημείο. Στα Τουρκοβούνια, επιπλέον, στο δυτικό άκρο του δήμου, ένας περίπατος στον λόφο της Φιλοθέης καταλήγει στον Θρόνο του Όμβριου Δία, ένα ιερό που ανασκάφηκε το 1978, με θέα σε όλο το λεκανοπέδιο και, όταν ο καιρός είναι καθαρός, ως την Αίγινα.

Τα περισσότερα στέκια και η κύρια αγορά της περιοχής βρίσκονται πιθανότατα ακόμη στο Νέο Ψυχικό (όπως διαπίστωσε η Athens Voice το 2014). Στο αφιέρωμά του στο Ψυχικό το 2017, το ίδιο περιοδικό βρήκε μέρη για φαγητό στο Νέο και στο Παλαιό Ψυχικό, στον Φάρο και στη Λεωφόρο Κηφισίας.

Η Λεωφόρος Κηφισίας διασχίζει τον δήμο, και όποιος την ανεβαίνει από το κέντρο έχει στα αριστερά του το Παλαιό Ψυχικό και, πιο πάνω, τη Φιλοθέη, ενώ στα δεξιά του το Νέο Ψυχικό (που στη νοτιοανατολική του πλευρά φτάνει ως τη Λεωφόρο Μεσογείων). Η κυκλοφοριακή συμφόρηση στη λεωφόρο είναι καθημερινό φαινόμενο, αν και κορυφώνεται βορειότερα, γύρω από το Μαρούσι.

Το μετρό περνά μόνο από τις παρυφές, αφού οι σταθμοί που αναφέρονται συνήθως για το Ψυχικό είναι ο σταθμός Πανόρμου, κοντά στους Αμπελοκήπους και σε μικρή απόσταση από τη Λεωφόρο Κηφισίας, και ο σταθμός Κατεχάκη, στη διασταύρωση των λεωφόρων Κατεχάκη και Μεσογείων. Και οι δύο βρίσκονται στη Γραμμή 3 (την οποία λειτουργεί η ΣΤΑΣΥ), που πηγαίνει δυτικά, μέσω Συντάγματος και Μοναστηρακίου, ως τον Πειραιά και ανατολικά ως τη Δουκίσσης Πλακεντίας, ενώ ορισμένοι συρμοί συνεχίζουν ως το αεροδρόμιο. Το τραμ δεν φτάνει ως εδώ, και μέσα στα ίδια τα προάστια κινούνται λεωφορεία του ΟΑΣΑ.

Το Ψυχικό υπήρξε ιστορικά προάστιο των ευπόρων (αριστοκρατών, μελών της βασιλικής οικογένειας και οικογενειών με παλιά περιουσία), και η βασίλισσα Φρειδερίκη έζησε εδώ ως το πραξικόπημα του 1967. Η Φιλοθέη, από την πλευρά της, είναι από παλιά τόπος κατοικίας πολιτικών, επιχειρηματιών και πολλών από τους ξένους που ζουν στην Αθήνα, κυρίως διπλωματών. Στα δύο προάστια έχουν εγκατασταθεί πολυάριθμες πρεσβείες και προξενεία, ανάμεσά τους εκείνες της Κίνας, της Ρωσίας, της Πολωνίας, του Κουβέιτ και της Αγίας Έδρας.

Οι οικογένειες πιθανότατα θα στραφούν πρώτα στα σχολεία, και πάνω απ' όλα στο Κολλέγιο Αθηνών, που ιδρύθηκε το 1925 από μια επιτροπή στην οποία συμμετείχαν ο Εμμανουήλ Μπενάκης και ο Στέφανος Δέλτα, και μεταφέρθηκε στο Ψυχικό ως τα τέλη της δεκαετίας του 1920. Την έκτασή του, περίπου 150 στρέμματα, τη μοιράζεται με ένα αδελφό σχολείο, το Κολλέγιο Ψυχικού, που προσφέρει το Διεθνές Απολυτήριο (IB). Το Αρσάκειο έχτισε εδώ το κεντρικό του κτίριο το 1933, και στο Ψυχικό βρίσκεται επίσης η Σχολή Μωραΐτη.

Η καθημερινότητα, επομένως, διαφέρει αρκετά από τη μία περιοχή στην άλλη, αφού το Ψυχικό (9.595 κάτοικοι το 2021, σε περίπου 2,8 τετραγωνικά χιλιόμετρα) και η Φιλοθέη (7.370 σε 2,3) αποτελούνται κυρίως από μονοκατοικίες με κήπους, ενώ το Νέο Ψυχικό συγκεντρώνει 10.671 κατοίκους σε περίπου ένα τετραγωνικό χιλιόμετρο, κυρίως σε πολυκατοικίες έως τεσσάρων ορόφων.